Πόλεμος, κατοχή, εμφύλιος: Διαβάζουμε για το χθες, κατανοούμε το σήμερα

Για κάποιους τα γεγονότα της δεκαετίας του 1940 μοιάζουν πολύ μακρινά. Υπάρχουν όμως και άνθρωποι για τους οποίους η Κατοχή και ο Εμφύλιος είναι ακόμα ζωντανά στη μνήμη τους. Και μέσα από τα όσα πέρασαν, και όσα κατέγραψε η ιστορία, η περίοδος 1940-1949 παραμένει μέρος της συλλογικής μνήμης. Όσο τα χρόνια περνούν και απομακρυνόμαστε από τη δεκαετία του ’40, όμως, η ιστορία τείνει να ξεθωριάζει παρότι έχει ακόμα τόσα πολλά να μας διδάξει, όχι μόνο για το παρελθόν, αλλά για το παρόν και το μέλλον του κόσμου. Διαβάζοντας για το χθες μπορούμε να κατανοήσουμε καλύτερα το σήμερα, γι’ αυτό και σε αυτό το άρθρο θα εστιάσουμε σε βιβλία που βοηθούν στη βαθύτερη κατανόηση των γεγονότων της αιματηρής περιόδου του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου στην Ελλάδα και του Εμφυλίου που ακολούθησε.

«Ελλάδα 1940-1949- Πόλεμος, κατοχή, αντίσταση, εμφύλιος»

Στις 28 Οκτωβρίου 1940, ο δικτάτορας Ιωάννης Μεταξάς λέει το «ΟΧΙ» στο τελεσίγραφο της Ιταλίας, πράξη που είναι στην ουσία η αφετηρία της εμπλοκής της Ελλάδας στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το Έπος του ’40 δίνει τη θέση του στη Ναζιστική Κατοχή της χώρας, τον λοιμό, και την αντίσταση, μέχρι το 1944, όταν και οι γερμανικές δυνάμεις αποχώρησαν από την Ελλάδα. Η απελευθέρωση της Αθήνας έφερε άλλη μία μαύρη σελίδα, τα Δεκεμβριανά, τα οποία ήταν ουσιαστικά η απαρχή του Εμφυλίου Πολέμου. Ο David Brewer σκιαγραφεί αυτά 10 χρόνια που διαμόρφωσαν τη σύγχρονη Ελλάδα, μέσα από το βιβλίο του «Ελλάδα 1940-1949- Πόλεμος, κατοχή, αντίσταση, εμφύλιος». Ο έγκριτος ιστορικός εξετάζει το ρόλο των ξένων δυνάμεων, ρίχνοντας παράλληλα φως στην εμπειρία του ατόμου, το πώς δηλαδή βίωσαν τα γεγονότα οι άνθρωποι που τα έζησαν.

«Οι δωσίλογοι»

Το έργο του Μενέλαου Χαραλαμπίδη «Δωσίλογοι» έχει πιο στοχευμένο πεδίο διερεύνησης και εστιάζει στη συνεργασία με τους κατακτητές. Ανατρέχοντας σε αρχειακό υλικό που ερευνήθηκε για πρώτη φορά, ο συγγραφέας καταγράφει το πολιτικό, κοινωνικό και οικονομικό υπόβαθρο πίσω από τη συνεργασία μέρους του αθηναϊκού λαού με τις ναζιστικές δυνάμεις, χαρτογραφώντας τη δράση τους, και εξετάζοντας τους λόγους και τους μηχανισμούς που οδήγησαν σε αυτή. Η συνεργασία αυτή είχε πολλές μορφές, μεταξύ αυτών και ένοπλη, με δυνάμεις όπως η Ελληνική Βασιλική Χωροφυλακή και τα Τάγματα Ασφαλείας να δρουν πλάι στα SS. Η συνεργασία με τον κατακτητή ήταν ένας από τους βασικότερους λόγους του εθνικού διχασμού μετά το τέλος της Κατοχής και αυτό το έργο φέρνει στο προσκήνιο ένα θέμα που ακόμα και σήμερα θεωρείται ταμπού.

«Δεκεμβριανά 1944 – Η μάχη της Αθήνας»

Ο Μενέλαος Χαραλαμπίδης έχει ερευνήσει σε βάθος και τα Δεκεμβριανά, το καταλυτικό συμβάν πριν το ξέσπασμα του Εμφυλίου. Βρισκόμαστε μόλις ενάμιση μήνα μετά την αποχώρηση των Γερμανών και η πρωτεύουσα μετατρέπεται σε πεδίο μάχης μεταξύ του ΕΛΑΣ και κυβερνητικών δυνάμεων σε συνεργασία με τους Βρετανούς, με αφορμή προβλήματα όπως η τιμωρία των δωσίλογων και η συγκρότηση εθνικού στρατού και αστυνομίας. Το βιβλίο «Δεκεμβριανά 1944 – Η μάχη της Αθήνας» αποτελεί μία επιστημονική μελέτη των γεγονότων, με τον Χαραλαμπίδη να ακολουθεί μέρα-μέρα τις εχθροπραξίες. Μέσω του έργου εξετάζονται επίσης πολιτικά, κοινωνικά και διπλωματικά ζητήματα, ενώ διερευνώνται και τα αίτια της αποτυχίας του ΕΛΑΣ. Πρόκειται για εμπεριστατωμένη εξιστόρηση, που κρατά ουδέτερη στάση και εστιάζει στη πραγματικότητα της Αθήνας, προσφέροντας νέα δεδομένα για ένα από τα γεγονότα που όρισε τη Μεταπολεμική Ελλάδα.

«Γιαβόλ! – Αίμα, λήθη και υποτέλεια»

Θα κλείσουμε τις προτάσεις μας με μία αθέατη πλευρά της ιστορίας, αυτή της γερμανικής επιρροής στην Ευρώπη μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο δημοσιογράφος Γιώργος Χαρβαλιάς, με εφαλτήριο τον δωσιλογισμό και της υποτέλεια από την περίοδο της Κατοχής, αποκαλύπτει τη συνεχιζόμενη εξάρτηση της Ελλάδας – και της Ευρώπης γενικότερα – από τη Γερμανία μέχρι και σήμερα. Βασισμένο σε εκτενή έρευνα, το βιβλίο «Γιαβόλ! – Αίμα, λήθη και υποτέλεια» καταρρίπτει μύθους για το προφίλ της μεταπολεμικής Γερμανίας, εξετάζοντας την ελληνική περίπτωση. Πρόκειται για ένα χρονικό από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο έως σήμερα, που μέσα από την ανάλυση θεμάτων όπως η οικονομική εκμετάλλευση και το ηθικό χρέος των Ελλήνων ηγετών που δεν διεκδικούν τα οφειλόμενα, δείχνει πώς η Γερμανία διατηρεί επιρροή στην Ευρώπη χωρίς όπλα. Η τελευταία έκδοση μάλιστα είναι εμπλουτισμένη με πολύ περισσότερο υλικό, τεκμηριώνοντας ακόμα πιο αποτελεσματικά τη θέση του έργου για τον ρόλο της Γερμανίας στη σύγχρονη ιστορία και τη θεμελίωση των ελληνικών αξιώσεων.

Κατανοώντας το χθες και το σήμερα με ένα βιβλίο

«Η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται αλλά κάνει ομοιοκαταληξία» λέει ένα ρητό. Τα γεγονότα μπορεί να μην συμβαίνουν ξανά με τον ίδιο τρόπο, δηλαδή, αλλά συχνά τα μοτίβα, οι συμπεριφορές, οι συνθήκες, και τα αποτελέσματα, ακολουθούν παράλληλη πορεία. Γι’ αυτό και έχει μεγάλη αξία να τη μελετάμε. Με εφόδιο τη γνώση μπορούμε να κατανοήσουμε καλύτερα ό,τι συμβαίνει σήμερα, και η περίοδος της Κατοχής και του Εμφυλίου έχει ίσως τη μεγαλύτερη ιστορική αξία για τη σύγχρονη Ελλάδα. Τα βιβλία που βρίσκεις στα Public σε βοηθούν να τη γνωρίσεις εμπεριστατωμένα και σε βάθος.