Αυτά που τα παιδιά δεν λένε: Η ψυχική υγεία πίσω από την «κανονικότητα»

Αυτές τις μέρες το μυαλό των περισσότερων εφήβων είναι επικεντρωμένο στις εξετάσεις. Ιδιαίτερα τα παιδιά που τελειώνουν φέτος τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση αντιμετωπίζουν τον «Γολγοθά» των πανελληνίων, της διαδικασίας που θα θέσει σε τροχιά το υπόλοιπο της ζωής τους. Είναι όμως όντως έτσι τα πράγματα ή μήπως τα αφήγημα αυτό είναι μία υπερβολή την οποία έχουμε λανθασμένα αποδεχθεί όλοι; Μάλλον το δεύτερο. Δεν υποτιμούμε φυσικά την αξία των εξετάσεων και της ανώτερης εκπαίδευσης, αλλά η συζήτηση γύρω από αυτή θα έπρεπε να τοποθετείται σε πιο αντικειμενικό πλαίσιο καθώς το επικρατέστερο αφήγημα σήμερα λειτουργεί μάλλον αρνητικά στην ψυχοσύνθεση των παιδιών. Με αφορμή τις εξετάσεις, λοιπόν, αυτή είναι μία πολύ καλή στιγμή να μιλήσουμε για το πώς ως γονείς πρέπει να προσεγγίσουμε τα παιδιά, να καταλάβουμε τις ανησυχίες τους, να αντιληφθούμε τον εσωτερικό τους κόσμο ακόμα κι όταν εκείνα δεν εκφράζονται ανοιχτά για όσα νιώθουν.

Τα συναισθήματα δεν είναι πάντα εμφανή

Η πίεση που δέχονται οι έφηβοι μπορεί να έχει αρνητική επίδραση στην ψυχολογία τους, χωρίς αυτό να είναι εύκολα εμφανές. Γιατί μερικές φορές τα παιδιά που δυσκολεύονται περισσότερο δεν είναι εκείνα που «φωνάζουν» περισσότερο. Είναι εκείνα που συνεχίζουν κανονικά. Που πηγαίνουν σχολείο, που κάνουν σχέδια, που δείχνουν να ανταποκρίνονται σε όλα όσα περιμένουμε από αυτά. Κι αν δεν είμαστε σε θέση να αλλάξουμε τα πράγματα για όλα τα παιδιά, μπορούμε τουλάχιστον να βοηθήσουμε τους εφήβους στο κοντινό μας περιβάλλον να αντιμετωπίσουν την απαιτητική αυτή φάση της ζωής τους πιο αποδοτικά. Ένας πολύ καλός σύμμαχος σε αυτό το εγχείρημα είναι τα βιβλία που εστιάζουν στην ψυχολογία παιδιών και εφήβων και βοηθούν τους ενήλικες να αναγνωρίσουν και να αντιμετωπίσουν τα ψυχολογικά βάρη των παιδιών.

Ας διαβάσουμε τι μας λένε οι ειδικοί

Οι ειδικοί μιλούν εδώ και χρόνια για μια ολοένα αυξανόμενη ψυχική πίεση στα έφηβα κορίτσια. Όσα βλέπουμε σήμερα δεν είναι μεμονωμένα περιστατικά ούτε υπερβολές της εποχής. Τα τελευταία χρόνια, παιδοψυχολόγοι και ειδικοί ψυχικής υγείας καταγράφουν σταθερή αύξηση του άγχους και της κατάθλιψης στις έφηβες. Όπως τεκμηριώνει η κλινική ψυχολόγος Dr. Lisa Damour στο βιβλίο της «Κορίτσια υπό πίεση», τα κορίτσια εφηβικής ηλικίας εμφανίζουν σχεδόν τριπλάσια πιθανότητα κατάθλιψης συγκριτικά με τα αγόρια, ενώ τα ποσοστά άγχους έχουν ανέβει κατακόρυφα τις τελευταίες δεκαετίες. Η πίεση αυτή δεν εξαφανίζεται επειδή δεν εκφράζεται. Συχνά βαθαίνει ακριβώς γι’ αυτό. Με ύφος πρακτικό και όχι καταστροφολογικό, όμως, αυτό το βιβλίο προσφέρει χρήσιμες στρατηγικές στους «μεγάλους» -όχι μόνο γονείς- να στηρίξουν τα κορίτσια χωρίς να προσπαθούν να εξαλείψουν κάθε πρόκληση από τη ζωή τους, θυμίζοντας πως το άγχος δεν είναι πάντα κακό καθώς μπορεί να αποτελέσει κινητήριο μοχλό ανάπτυξης αλλά και εχέγγυο ασφάλειας.

Στο βιβλίο της «Η συναισθηματική ζωή των εφήβων», η Dr. Damour επισημαίνει επίσης κάτι που συχνά δυσκολεύει τους ενήλικες να αναγνωρίσουν την ψυχική επιβάρυνση των παιδιών: ότι οι έφηβοι δεν εκφράζουν πάντα τη δυσκολία τους με τρόπο εμφανή ή δραματικό. Πολλές φορές συνεχίζουν να λειτουργούν κανονικά στην καθημερινότητά τους, να ανταποκρίνονται στις υποχρεώσεις τους και να δείχνουν «εντάξει», ενώ εσωτερικά βιώνουν έντονη πίεση, μοναξιά ή συναισθηματική εξάντληση. Εξετάζοντας τις συνηθέστερες πηγές εντάσεων για έναν έφηβο, προσφέρει τρόπους με τους οποίους εμείς οι ενήλικες μπορούμε να καλλιεργήσουμε μία πιο δυνατή σχέση με τα παιδιά, ενώ καταπιάνεται επίσης με θέματα όπως το τι να περιμένει ένας γονιός κατά τη φυσιολογική πορεία της συναισθηματικής ανάπτυξης των εφήβων και στρατηγικές για να βοηθήσουμε τα παιδιά να διαχειρίζονται τα συναισθήματά τους.

Ένα από τα πιο δύσκολα σημεία της προσπάθειας των ενηλίκων να υποστηρίξουμε τους εφήβους κρύβεται στο γεγονός πως η νεανική κατάθλιψη δεν μοιάζει πάντα με αυτό που φαντάζεται κανείς. Μπορεί να κρύβεται πίσω από καλούς ή κακούς βαθμούς, πίσω από ένα πρόγραμμα που συνεχίζει κανονικά, πίσω από ένα παιδί που χαμογελά και λέει «είμαι καλά». Όπως επισημαίνει ο αναπτυξιακός παιδίατρος Dr. Billy Garvey στο βιβλίο του «Δέκα πράγματα που χρειάζεται να ξέρεις για την ψυχική υγεία του παιδιού σου», τα παιδιά με κατάθλιψη σπάνια λένε ότι λυπούνται. Συχνά αποτραβιούνται, μουδιάζουν ή κρατούν τις δυσκολίες τους για τον εαυτό τους, ακριβώς επειδή η ίδια η ασθένεια τα απομακρύνει από τους άλλους. Αυτό το έργο μιλά στους γονείς για τις βασικές αρχές της υποστήριξης της ψυχολογικής υγείας των παιδιών, όπως ο εντοπισμός των αιτιών μίας συμπεριφοράς, η αντιμετώπιση των συναισθημάτων πριν αυτά «εκραγούν», και η αναγνώριση των σημαδιών πως ένα παιδί αντιμετωπίζει δυσκολίες, βοηθώντας τους γονείς να εξασφαλίσουν τη μακροπρόθεσμη ψυχική ευημερία των παιδιών.

Για να μιλήσουμε λίγο πιο απλά, τι κάνουμε λοιπόν; Αναγνωρίζουμε ότι η σιωπή δεν σημαίνει «καλά». Ρωτάμε. Ο Garvey είναι ξεκάθαρος σε αυτό: το να ρωτάς ένα παιδί αν έχει σκέψεις που το φοβίζουν δεν «βάζει ιδέες». Τα παιδιά που αντιμετωπίζουν τέτοιες σκέψεις το κάνουν ήδη μόνα τους, πολύ πριν τολμήσει κάποιος να ρωτήσει. Το να ρωτήσεις σημαίνει απλώς ότι δεν αφήνεις το παιδί να το κουβαλάει μόνο του. Και μετά ζητάμε βοήθεια, χωρίς τύψεις και χωρίς αίσθηση αποτυχίας.

Τι χρειάζονται από εμάς τα παιδιά

Στην απαιτητική και ανταγωνιστική εποχή μας, μπορεί εύκολα να μας διαφεύγει η δυσκολία ενός παιδιού όταν αυτό δεν την εκφράζει με τρόπο που αναγνωρίζουμε. Τα παιδιά μας δεν χρειάζονται πάντα περισσότερη αγάπη. Χρειάζονται ενήλικες που ξέρουν πώς να ακούν αυτά που δεν λέγονται και ένα βιβλίο για τη γονεϊκότητα είναι ένα πολύ καλό εργαλείο στο να βελτιώσουμε την αντίληψή μας και την ικανότητα κατανόησης των έφηβων παιδιών σε αυτή την ψυχολογικά επιβαρυμένη περίοδο της ζωής τους.