Halloween: Τι είναι τελικά και τι ακριβώς… «γιορτάζουμε»;

Όταν πριν 15, περίπου, χρόνια, άρχισαν να εμφανίζονται τα πρώτα Halloween προϊόντα στην ελληνική αγορά (φωσφορίζουσες κολοκύθες, αυτοκόλλητα-νυχτερίδες, καλαμάκια με μορφές σκελετών, κρεμαστές νεκροκεφαλές κτλ), οι περισσότεροι τα είχαν απορρίψει ως μία «ξενόφερτη μόδα» ή μία «αμερικανιά» που δεν θα είχε τύχη στη χώρα μας, καθώς πολλοί απορούσαν τι νόημα έχει κάτι τέτοιο όταν τέσσερις μήνες αργότερα στη χώρα μας έχουμε τις δημοφιλέστατες Απόκριες.

Κι όμως, σήμερα, έχουμε φτάσει να θεωρούμε δεδομένο ότι το εξελληνισμένο «Χάλογουιν» έχει μπει επίσημα στο καλεντάρι του φθινοπώρου, καθώς κάθε χρόνο γιορτάζεται την τελευταία ημέρα του Οκτωβρίου: μαθητές σκαλίζουν κολοκύθες στις τάξεις, τα μαγαζιά γεμίζουν καπέλα μαγισσών, γνωστά brands βγάζουν ειδικές σειρές προϊόντων αφιερωμένες σε αυτό και, γενικά, όποιος έχει παιδιά δεν μπορεί να ξεφύγει με τίποτα. Το Halloween είναι παντού. Και, για να είμαστε ειλικρινείς, έχει και πλάκα!

Από πού ξεκίνησαν όλα;

Καθαρά ετυμολογικά, μία διευκρίνιση: άλλο Helloween (το γερμανικό power metal συγκρότημα) και άλλο Halloween – το τελευταίο προέρχεται από τις λέξεις All Hallow’s Eve, δηλαδή την γιορτή των «Αγίων Πάντων» για την Καθολική Εκκλησία που από τον 9ο αιώνα μ.Χ. γιορτάζεται την πρώτη ημέρα του Νοεμβρίου, με έναρξη, όμως, τον εσπερινό μία ημέρα πριν. Υπάρχουν και θεωρίες που μας γυρίζουν ακόμα πιο πίσω, με τις παγανιστικές τελετές των Κέλτικων φυλών κατά την έναρξη της εποχής των θερισμών. Το σίγουρο είναι ότι η ποπ κουλτούρα ελάχιστη σχέση έχει με το βρετανικό Σάμχαϊν, με θρησκευτικές τελετές και νηστείες (κάποιοι Χριστιανοί απείχαν από το κρέας αυτή την ημέρα - μια παράδοση που αντικατοπτρίζεται στην κατανάλωση συγκεκριμένων φαγητών όπως μήλα, πατάτες και μικρά γλυκά ψωμάκια. Αντίθετα, ενσωματώνοντας και κάποια στοιχεία από το Ψυχοσάββατο αλλά και τη μεξικανική Día de los Muertos, όπου οι πάντες γιορτάζουν, κυριολεκτικά, με χορευτική μουσική, αλκοόλ και περίτεχνες στολές, την ημέρα που οι ψυχές των νεκρών κυκλοφορούν στον κόσμο των ζωντανών, έφτιαξε κάτι που λειτουργεί πιο πολύ ως αφορμή για κατανάλωση και διασκέδαση, παρά για κάτι πιο κατανυκτικό.

Οι δραστηριότητες του Halloween περιλαμβάνουν το περίφημο trick-or-treating (τα μασκαρεμένα παιδιά χτυπούν πόρτες και ζητούν κεράσματα γλυκών απειλώντας αστεία με «κόλπα», σε περίπτωση που δεν ικανοποιηθεί το αίτημα), αποκριάτικης λογικής πάρτι με κοστούμια, σκάλισμα κολοκυθών ή γογγυλιών σε τρομακτικά προσωπεία (τα περίφημα “jack-o’-lanterns”), φωτιές ή έστω μεγάλα κεριά, παιχνίδια μαντείας, φάρσες, επίσκεψη σε “στοιχειωμένα” μέρη, όπως νεκροταφεία, ακρόαση τρομακτικών ιστοριών σε σκοτεινά δωμάτια και παρακολούθηση ταινιών τρόμου.

Γιατί όμως σκαλίζουμε κολοκύθες; Τι μας έφταιξαν;

Δεν μας έφταιξαν σε τίποτα -ασχέτως αν τα περισσότερα παιδιά θα έλεγαν ότι δεν έχουν ωραία γεύση! Αλλά αυτό το τρομακτικό χαμόγελο και τα διαβολικά μάτια υποτίθεται… διώχνουν τα κακά πνεύματα μακριά. Έχει ενδιαφέρον η ιστορία των jack-o’-lanterns, καθώς ο μύθος ήθελε έναν άνθρωπο με το όνομα Τζακ, γνωστό ως ο «Τσιγκούνης Τζακ», να έχει ιδιαίτερη αδυναμία στο αλκοόλ. Ένα βράδυ, καθώς επέστρεφε σπίτι του, μεθυσμένος ως συνήθως, ανταμώνει, ποιον άλλον, τον Άρχοντα του Σκότους, τον Βελζεβούλ, τον Εξ από 'δω, τον Διάβολο τον ίδιο! Προφανώς ο φίλος μας ο Τζακ τα είχε τσούξει για τα καλά, γιατί, αντί να τρομάξει, όπως κάθε ένας από εμάς θα έκανε αντιμέτωπος με τον Εωσφόρο, τον ξεγελά και τον παγιδεύει πάνω σε ένα δέντρο χαράζοντας έναν σταυρό στον φλοιό. Πες μας Τζακ τι πίνεις και δεν μας δίνεις!
Στη συνέχεια, ο Τζακ που, εκτός από τύφλα, ήταν και ψυχούλα, συμφωνεί να αφήσει ελεύθερο τον Διάβολο, αφού βέβαια ο τελευταίος του ορκίστηκε ότι δεν θα πάρει ποτέ την ψυχή του.

Ο Τζακ, λοιπόν, ζει τη ζωή του,  πίνοντας, αμαρτάνοντας και λέγοντας ψέματα  - γιατί να μην το κάνει, άλλωστε, αφού είχε πάρει επισήμως free pass;- και, όταν πεθαίνει, ο Παράδεισος, που δεν ήξερε τίποτε από όλα αυτά, δεν τον δέχεται, αφού, προφανώς δεν πληρούσε ακριβώς τις προϋποθέσεις. Ο Διάβολος, παραδόξως, τήρησε στο έπακρο την υπόσχεσή του και δεν άνοιξε ούτε τις πόρτες της Κολάσεως.

Ο καψερός ο Τζακ, δεν είχε λοιπόν που να πάει. Ο Διάβολος, πονόψυχος ων, του πέταξε, για παρηγοριά ένα αναμμένο κάρβουνο από τις φλόγες της Κολάσεως. Δεν είναι ότι θα του έλειπε κιόλας, αφού, αν μη τι άλλο αποθέματα τέτοια η Κόλαση έχει μπόλικα και κανείς εκεί κάτω δεν νοιάζεται για τις τιμές του πετρελαίου.

Ο Τζακ συνεχίζει τις βόλτες του στο πουθενά, αλλά η νύχτα εκεί έξω είναι παγωμένη, έτσι βάζει το κάρβουνο μέσα σε ένα κούφιο γογγύλι για να μη σβήσει. Από τότε περιπλανιέται αιώνια στο σκοτάδι, ψάχνοντας για ένα μέρος να ξεκουραστεί, πάντοτε με τον αυτοσχέδιο φανό του στο χέρι. Το μέρος δεν θα το βρει ποτέ, αλλά τουλάχιστον ξέρει ότι θα έχει πάντοτε αυτό το μικρό φωτάκι να τον συντροφεύει. Από εκεί πήρε το όνομά του το jack-o’-lantern. Αυτό για να μη νομίζετε ότι είναι απλή υπόθεση το κεράκι που ανάβετε μέσα στην κούφια κολοκύθα σας!

Παράδοξες παραλλαγές

Η παρέλαση Halloween της Νέας Υόρκης (Village Halloween Parade) ξεκίνησε το 1974, με ρίζες στην LGBTQ+ κουλτούρα της πόλης. Σήμερα είναι η μεγαλύτερη παρέλαση Halloween στον κόσμο και η μοναδική μεγάλη νυχτερινή παρέλαση στις ΗΠΑ. Προσελκύει πάνω από δύο εκατομμύρια άτομα που χαζεύουν δεκάδες χιλιάδες μασκαρεμένους, πεζούς ή σε άρματα και μεταδίδεται και τηλεοπτικά.

Στη Βρετανία και την Ιρλανδία, το Halloween ήταν ανέκαθεν γεμάτο παιχνίδια  - το πιο κλασικό ήταν αυτό που απαιτούσε μπόλικα μήλα και μία λεκάνη με νερό. Πώς παίζεται; Πρέπει να πιάσεις ένα μήλο με τα δόντια, χωρίς χέρια. Παραλλαγές του ίδιου παιχνιδιού, για όποιον αρέσκεται σε έξτρα βαθμούς δυσκολίας, προβλέπουν πιρούνι στο στόμα που πρέπει να «καρφωθεί» στο μήλο, ή μήλο με κρυμμένο νόμισμα που πρέπει να βγει -πάλι μόνο με τα δόντια. Όποιος φοράει σιδεράκια έχει ένα σαφές πλεονέκτημα!

Άλλο αγαπημένο και θερμιδικά πιο παχυντικό: cones βουτηγμένα σε μελάσα, κρεμασμένα από σχοινί. Πρέπει να τα φας, πάντοτε χωρίς χρήση χεριών, ενώ αυτά ταλαντεύονταν, με αποτέλεσμα προφανώς το πρόσωπό σου να αρχίσει να κολλάει και όλοι γύρω να γελάνε.  

Τέλος, κάτι πιο εφευρετικό που καλό είναι να μην παίζουν τα παιδιά χωρίς ενήλικα-επόπτη: ένα ξύλινο ραβδί κρεμασμένο από την οροφή, με αναμμένο κερί στη μία άκρη και μήλο στην άλλη. Το ραβδί περιστρέφεται και οι παίκτες προσπαθούν να πιάσουν το μήλο με τα δόντια,  αποφεύγοντας παράλληλα την αναμμένη φλόγα. Τώρα που το βλέπουμε διατυπωμένο, καλό είναι να μην το παίζουν τα παιδιά. Τελεία.

Παιχνίδια μαντείας

Ο καθρέφτης της τύχης: Οι ανύπαντρες γυναίκες πίστευαν ότι αν κάθονταν μόνες σε σκοτεινό δωμάτιο και κοιτούσαν έναν καθρέφτη τη νύχτα του Halloween, θα έβλεπαν το πρόσωπο του μελλοντικού τους συζύγου. Η συνήθεια ήταν τόσο διαδεδομένη που απεικονιζόταν σε ευχετήριες κάρτες των τελών του 19ου και αρχών του 20ού αιώνα. Ευτυχώς ή δυστυχώς, αυτό το έθιμο έχει χαθεί στις μέρες μας!

Το ιρλανδικό παιχνίδι púicíní (σε ελεύθερη μετάφραση «με τα μάτια κλειστά»): Ο παίκτης έμπαινε με μαντίλι στα μάτια και διάλεγε ανάμεσα από πολλά πιατάκια και αυτό που έπιανε αποκάλυπτε το μέλλον του: δαχτυλίδι σήμαινε σύντομο γάμο, χώμα σήμαινε θάνατο μέσα στον χρόνο, νερό μετανάστευση, κομποσκοίνι μοναστήρι ή ιεροσύνη, νόμισμα πλούτο, φασόλι φτώχεια. Το παιχνίδι αυτό εμφανίζεται και στο διήγημα “Clay” του James Joyce.

Περάστε από το ταμείο, παρακαλώ

Υπολογίζεται ότι τριάντα εκατομμύρια Αμερικανοί ξοδεύουν περίπου 700 εκατομμύρια δολάρια για αποκριάτικες στολές... για τα κατοικίδιά τους και μάλιστα κάθε χρόνο το νούμερο… ανεβαίνει! Οι δημοφιλέστερες στολές είναι αυτές της κολοκύθας, του hot dog και της μικρής μέλισσας!

Στη Βρετανία, αντίστοιχα, για να μη νομίζουμε ότι το φαινόμενο είναι τοπικό, οι Times ανέφεραν ότι το 2025 η ζήτηση για στολές κατοικίδιων αυξήθηκε κατά σχεδόν 50% σε σχέση με το 2024!

Το Halloween είναι ξεκάθαρα μια τεράστια βιομηχανία. Υπολογίζεται ότι ο ετήσιος τζίρος στην Αμερική  ξεπερνά τα 13 δισεκατομμύρια δολάρια, δηλαδή περισσότερα από το ΑΕΠ πολλών χωρών οι κάτοικοι των οποίων προτιμούν απλώς να τρώνε τις κολοκύθες! 

Δεν είναι εύκολο, πάντως, να αντισταθείς. Υπάρχουν πολλά στολίδια, κάρτες, φιγούρες που έχουν πλάκα και μπορεί κάποιος με ένα λογικό ποσό να εξασφαλίσει μία διασκεδαστική διακόσμηση που θα δώσει χαρά στα παιδιά. Στο Public θα βρεις αμέτρητες επιλογές. Απλά μην κάνεις το λάθος να δεις μαζί με τα ανήλικα παιδιά την ταινία «Halloween» του John Carpenter -και σίγουρα όχι το remake του Rob Zombie!