Roderick Beaton: Αναζητώντας τον «μίτο της Αριάδνης» στην ελληνική ιστορία

Τι σημαίνει να γράφεις την ιστορία ενός λαού στον οποίο δεν γεννήθηκες, αλλά με τον οποίο έχεις συνδέσει τη ζωή και το έργο σου; Και τι είναι τελικα αυτό που κρατά ζωντανή μια πολιτισμική συνέχεια μέσα στον χρόνο; Ο σερ Roderick Beaton έχει αφιερώσει δεκαετίες προσπαθώντας να απαντήσει σε αυτά τα ερωτήματα. Ο διακεκριμένος ελληνιστής, ιστορικός, συγγραφέας, ομότιμος καθηγητής του King’s College London και πρόεδρος του ΔΣ της Βρετανικής Σχολής Αθηνών έχει μελετήσει όσο λίγοι τη διαδρομή του ελληνικού πνεύματος μέσα στους αιώνες. Με αφορμή το βιβλίο του «Έλληνες: Μια παγκόσμια ιστορία», αλλά και το τελευταίο του βιβλίο «Europe: A New History», ο Roderick Beaton συζήτησε πρόσφατα με τον Θοδωρή Αντωνόπουλο για όλα εκείνα που συνδέουν το παρελθόν με το παρόν.

Ο ακαδημαϊκός από τη Σκωτία που έγινε Έλληνας

Μπορεί να γεννήθηκε στη Βρετανία, η σχέση όμως του Roderick Beaton με την Ελλάδα είναι κάτι παραπάνω από προσωπική. Τις τελευταίες δεκαετίες ο Σκωτσέζος ιστορικός ηγείται της ακαδημαϊκής έρευνας πάνω στην ελληνική ιστορία και λογοτεχνία. Έχει γράψει πλήθος βιβλίων με θέμα την Αρχαία και Νεότερη Ελλάδα, την ελληνική ταυτότητα, τη νεότερη λογοτεχνία και την εξέλιξη της γλώσσας μας. Για την μεγάλη του προσφορά στην ελληνική ιστοριογραφία, ο Roderick Beaton πολιτογραφήθηκε Έλληνας το 2023. «Όταν έγραψα το βιβλίο, έγραφα ως ξένος. Όμως μετά το ελληνικό κράτος μού έκανε τη μεγάλη τιμή να με πολιτογραφήσει Έλληνα», λέει. Παρ’ όλα αυτά, αναγνωρίζει ότι η δική του ματιά παραμένει διαφορετική: «Δεν γεννήθηκα στην Ελλάδα, δεν πέρασα από ελληνικό δημοτικό σχολείο, η ελληνική γλώσσα δεν είναι η μητρική μου. Υπάρχει μια απόσταση στην προοπτική». Βέβαια, στην επιστήμη της ιστορίας αυτή η αποστασιοποίηση μάλλον προσθέτει παρά αφαιρεί από την εγκυρότητα ενός έργου.

Η ελληνική γλώσσα ως συνδετικός κρίκος του ελληνισμού μέσα στους αιώνες

Για τον Beaton, η απάντηση στο ερώτημα της ελληνικής συνέχειας εντοπίζεται κατά κύριο λόγο στη γλώσσα. Όχι σε μια ιδέα καταγωγής ή σε μια μονολιθική εικόνα του έθνους, αλλά σε κάτι ζωντανό που μεταβάλλεται και εξελίσσεται. «Η γλώσσα είναι ένα χειροπιαστό πράγμα», εξηγεί. «Έχουμε τεκμήρια ελληνικής γραφής από τη Γραμμική Β΄ μέχρι σήμερα». Αυτό που τον εντυπωσιάζει δεν είναι ότι η ελληνική γλώσσα έμεινε αμετάβλητη, αλλά ακριβώς το αντίθετο· ότι κατάφερε να αλλάζει συνεχώς χωρίς να απωλέσει η ίδια τον χαρακτήρα και τη συνέχειά της. «Η συνέχεια της ελληνικής γλώσσας είναι για μένα ο μίτος της Αριάδνης που συνδέει όλα τα φαινόμενα της ελληνικής ιστορίας». Στην ίδια λογική εντάσσει και τη συζήτηση για τον φόβο ότι η γλώσσα φτωχαίνει ή απειλείται από τις νέες μορφές επικοινωνίας. Σχολιάζοντας τον γλωσσικό συντηρητισμό, ο ίδιος θυμίζει ότι τέτοιες ανησυχίες υπήρχαν και στο παρελθόν. «[...] το ίδιο ακριβώς έλεγαν και πριν από 2.000 χρόνια. Μια γλώσσα που επιβιώνει τόσα χρόνια είναι δυνατόν να χαθεί τώρα;», τονίζει. Να σημειώσουμε πως το ζήτημα της γλώσσας απασχόλησε και τους συνομιλητές της εκδήλωσης «Από τον Όμηρο στην ΑΙ: Το ταξίδι της αφήγησης» που πραγματοποιήθηκε πρόσφατα στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών. Στο πλαίσιο των φετινών Βραβείων Βιβλίου Public, ο Roderick Beaton συνομίλησε με τον CEO της Olympia Group Ανδρέα Αθανασόπουλο για τον αντίκτυπο της τεχνητής νοημοσύνης αλλά και τις ιδιαίτερες προκλήσεις της ελληνικής ως ξένη γλώσσα.

Οι νέοι Έλληνες πλάθονται από την γλώσσα

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της συζήτησης ανάμεσα στον Roderick Beaton και τον Θοδωρή Αντωνόπουλο ήταν η σχέση της γλώσσας με τη μετανάστευση. Ο Beaton αναφέρεται στους ανθρώπους που έρχονται στην Ελλάδα και καταφέρνουν να μάθουν γρήγορα ελληνικά. «Θαυμάζω αυτούς τους μετανάστες που έρχονται και εξελληνίζονται τόσο γρήγορα», σημειώνει. Μάλιστα, η ιστορία αποδεικνύει πως δεν πρόκειται για ένα καινούριο φαινόμενο. Σε πολλές περιόδους της ιστορίας, άνθρωποι διαφορετικής καταγωγής υιοθέτησαν την ελληνική γλώσσα επειδή αυτή αποτελούσε «το μέσο συμμετοχής στην κοινωνία, στο εμπόριο, στη μόρφωση και στον πολιτισμό».

Το βάρος της αρχαιότητας στο σήμερα

Η κληρονομιά της Αρχαίας Ελλάδας αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς. Ωστόσο, ο Roderick Beaton επισημαίνει ότι η σχέση των σύγχρονων Ελλήνων με αυτή την κληρονομιά δεν είναι πάντα εύκολη. Αναφέρεται στον Γιώργο Σεφέρη και στην ιδέα ότι το αρχαίο παρελθόν μπορεί μερικές φορές να λειτουργήσει ως βάρος αντί για πηγή δημιουργίας. «Ο ελληνικός πολιτισμός μπορεί να είναι ενιαίος, αλλά δεν είναι ένας», υπογραμμίζει. Η αρχαιότητα, το Βυζάντιο, η περίοδος της Τουρκοκρατίας και η σύγχρονη Ελλάδα δεν είναι ένα ενιαίο σύνολο, αλλά «διαφορετικές εποχές μιας μεγάλης ιστορικής διαδρομής». Η πρόκληση, σύμφωνα με τον ίδιο, δεν είναι να απορρίψουμε το παρελθόν, αλλά να το κατανοήσουμε στις πραγματικές του διαστάσεις.

Από τους Περσικούς Πολέμους στον Πόλεμο της Ουκρανίας

Στο τελευταίο μέρος της συζήτησης, η συζήτηση πήγε στο νέο βιβλίο του Roderick Beaton για την Ευρώπη που θα κυκλοφορήσει και στα ελληνικά. Τι νέο μπορεί να προσφέρει ένα ακόμα βιβλίο για την ιστορία της Γηραιάς Ηπείρου; O Roderick Beaton επιχειρεί να ακολουθήσει την ιστορική διαδρομή της Ευρώπης με οδηγό το νόημα που κατείχε- και κατέχει - η ευρωπαϊκή ταυτότητα. Η αφήγηση στο βιβλίο ξεκινά από την Μάχη του Μαραθώνα και φτάνει μέχρι την Καταστροφή της Μαριούπολης αναζητώντας τους δεσμούς που συνδέουν διαφορετικές εποχές και λαούς. Στην ερώτηση του Θοδωρή Αντωνόπουλου για το αν «είμαστε καταδικασμένοι να επαναλαμβάνουμε τα λάθη του παρελθόντος», ο Βρετανός ιστορικός απαντά: «Δεν μπορούμε να κατανοήσουμε το παρόν και να σχεδιάσουμε το μέλλον, αν δεν καταλάβουμε από πού προερχόμαστε». Ο ίδιος όμως δηλώνει φύσει αισιόδοξος, προσθέτοντας πως προτιμά να βλέπει το ποτήρι «μισογεμάτο» και όχι «μισοάδειο».

Αυτά είναι μόνο λίγα από τα όσα συζήτησε ο Θοδωρής Αντωνόπουλος με τον Roderick Beaton. Μπορείς να παρακολουθήσεις όλο το επεισόδιο με τη συνέντευξη του Βρετανού ιστορικού εδώ:

Βιβλία για να γνωρίσεις την ελληνική ιστορία

Τα βιβλία του Roderick Beaton είναι ένα καλό πρώτο βήμα για να δεις την ελληνική ιστορία από μια διαφορετική σκοπιά, ξεκινώντας, φυσικά, με το μπεστ σέλερ «Έλληνες: Μια παγκόσμια ιστορία». Από εκεί και πέρα η ιστορία της Ελλάδας συνεχίζει να γοητεύει πολλούς από τα «μεγάλα ονόματα» της παγκόσμιας ιστοριογραφίας. Ο Robin Waterfield, o Geoffrey Horrocks και η Bettany Hughes είναι μερικοί μόνο από τους ελληνιστές που έχουν αφιερώσει μεγάλο μέρος της ζωής τους στην ανάδειξη του ελληνικού πολιτισμού.