Εξερευνώντας τις διαφορετικές μορφές της ελευθερίας μέσα από βιβλία

«Η ελευθερία του ενός σταματά εκεί που αρχίζει η ελευθερία του άλλου»: αυτή είναι η θεμελιώδης αρχή της δημοκρατικής παιδείας και της κοινωνικής συμβίωσης. Θεσμικά κανείς δε μπορεί να αμφισβητήσει το παραπάνω, ωστόσο συγγραφικά οι «αλήθειες» περί ελευθέριας έχουν απασχολήσει το έργο πολλών. Άλλοτε σε λογοτεχνικό επίπεδο, άλλοτε σε φιλοσοφικό, άλλοτε σε ιστορικό, πάντοτε όμως υπό το πρίσμα των προσωπικών εμπειριών και των κοινωνικών παρακαταθηκών του εκάστοτε δημιουργού. Η Δύση και η Ανατολή τη νοηματοδοτούν και την αντιμετωπίζουν διαφορετικά. Το ίδιο συμβαίνει και με τις θρησκείες. Και με τα φύλα. Παρότι καθολικό δικαίωμα του ανθρώπου, η ελευθερία αφήνει περιθώρια… παρερμηνειών για κάποιους. Γεγονός που προσπαθούν να «καταπολεμήσουν» δεκάδες συγγραφείς με τα έργα τους. Επειδή ο πορτοκαλί Μάιος είναι αφιερωμένος σε ιστορίες που αλλάζουν τον κόσμο, όπως καταλαβαίνεις δε θα μπορούσαμε να παραλείψουμε τα συγγραφικά «διαμάντια» που είναι αφιερωμένα στην ελευθερία. Πάμε να τα δούμε αναλυτικά;

Λογοτεχνικές ιστορίες που «παλεύουν» με και για την ελευθερία

«Ο ξένος» του Αλμπέρ Καμύ

Στο εμβληματικό έργο του Αλμπέρ Καμύ, «Ο ξένος» η ελευθερία παρουσιάζεται μέσα από την αποστασιοποίηση του ήρωα, Μερσώ, από τις κοινωνικές νόρμες και τις ηθικές επιταγές. Η άρνησή του να «παίξει το παιχνίδι» τρίτων τον τοποθετεί σε ένα λεπτό σχοινί που λέγεται «ζωή», με τον ίδιο να ακροβατεί άλλοτε ως ελεύθερος και άλλοτε ως καταδικασμένος. Στο αριστούργημα του Καμύ, η ελευθερία είναι άμεσα συνδεδεμένη με το παράλογο της ύπαρξης. Τελικά, πόσο ελεύθερος μπορεί να είναι κανείς, όταν αρνείται να συμμορφωθεί με τους άγραφους κανόνες της κοινωνίας;

«Άουστερλιτς» του W. G. Sebald

Στο «Άουστερλιτς» του Γερμανού συγγραφέα W. G. Sebald, αναζητείται το νόημα της ελευθερίας με το βλέμμα να είναι στραμμένο στη μνήμη και στην ταυτότητα. Ο ομώνυμος ήρωας, προσπαθώντας να ανασυνθέσει το «τσακισμένο» παρελθόν του λόγω πολέμου, καλείται να εξερευνήσει την ουσία της ελευθερίας τόσο σε προσωπικό επίπεδο όσο και σε κοινωνικό. Ο συγγραφέας, με πένα λυρική και συνάμα μελαγχολική, αναδεικνύει τους τρόπους με τους οποίους τα τραύματα της Ιστορίας είναι ικανά να περιορίσουν ή/και να καθορίσουν την αίσθηση της ατομικής ελευθερίας.

«Κορίτσι, γυναίκα, άλλο» της Bernardine Evaristo

Μέσα από ένα πολυφωνικό μωσαϊκό χαρακτήρων, η Evaristo εξερευνά την ελευθερία σε σχέση με την ταυτότητα, το φύλο, την φυλή. Οι 12 ηρωίδες του «Κορίτσι, γυναίκα, άλλο», κάτοικοι της Μεγάλης Βρετανίας και κυρίως μαύρες μετανάστριες, διεκδικούν μια θέση στην κοινωνία, που διαρκώς τις παραμερίζει, τις περιορίζει και τις αμφισβητεί. Η ελευθερία μπορεί στα χαρτιά να είναι δεδομένη για όλους, εκεί έξω όμως υπάρχουν και εκείνες που μάχονται διαρκώς για να κατακτήσουν τα αυτονόητα. Μεταξύ άλλων, το βιβλίο χάρισε στη συγγραφέα το βραβείο Booker 2019, με την ίδια να γίνεται η πρώτη μαύρη γυναίκα που κερδίζει αυτή τη διάκριση.

Οι γυναίκες παίρνουν τον λόγο 

«Μορφωμένη» της Τάρα Γουέστοβερ

Στο αυτοβιογραφικό της έργο, η Τάρα Γουέστοβερ αφηγείται την πορεία της από μια απομονωμένη, αυστηρά θρησκευόμενη οικογένεια στο Αϊντάχο έως την ακαδημαϊκή της καταξίωση. Μεγαλωμένη μακριά από το σχολείο και υπό τον απόλυτο έλεγχο του πατέρα της, η συγγραφέας «εκμεταλλεύεται» τη γνώση ως μέσο απελευθέρωσης. Στη «Μορφωμένη», η ελευθερία κατακτάται σταδιακά και επώδυνα: η ρήξη με το οικογενειακό περιβάλλον αποτελεί προϋπόθεση για να διεκδικήσει την προσωπική της ταυτότητα.

«Μανιφέστο» της Bernardine Evaristo

Η εφημερίδα The Times όρισε το «Μανιφέστο» ως «Το βιβλίο της χρονιάς» για το 2021. Στο επίκεντρο των περιεχομένων βρίσκεται η ίδια η ζωή της Bernardine Evaristo. Μέσα από προσωπικές εμπειρίες και κοινωνικές παρατηρήσεις, η συγγραφέας συνθέτει την έννοια της ελευθερίας και μάς περιγράφει όλα όσα κατάφερε μέχρι σήμερα, με τον δικό της μοναδικό τρόπο. Σε έναν κόσμο απ' όπου συχνά σε αποκλείουν, πρέπει να βρεις τη δύναμη να συνεχίσεις να διεκδικείς, αναφέρει η δημιουργός. Ίσως τότε να είσαι πραγματικά ελεύθερος, προσθέτουμε εμείς.

«Με λένε Μαλάλα» της Μαλάλα Γιουσαφζάι

Στην συγκλονιστική αυτοβιογραφία «Με λένε Μαλάλα», η Μαλάλα Γιουσαφζάι παίρνει τον λόγο και μαρτυρά τον αγώνα που έδωσε για το δικαίωμα των κοριτσιών στην εκπαίδευση στο Πακιστάν. Αντιμέτωπη με τη βία και τον φανατισμό, η Μαλάλα μετατρέπει την προσωπική της δοκιμασία σε παγκόσμιο μήνυμα υπέρ της ελευθερίας και της μόρφωσης. Η ελευθερία εδώ αποκτά συλλογική διάσταση, ως δικαίωμα που δεν αφορά μόνο το άτομο, αλλά ολόκληρες κοινωνίες.

Φιλοσοφώντας περί ελευθερίας και άλλες αλήθειες 

«Η φλόγα της ελευθερίας» του Wolfram Eilenberger

Στο έργο του Wolfram Eilenberger, «Η φλόγα της ελευθερίας», αναλύεται η σκέψη περί ελευθερίας τεσσάρων γυναικών φιλοσόφων του 20ου αιώνα: της Hannah Arendt, της Simone de Beauvoir, της Ayn Rand και της Simone Weil. Οι ιδέες τους «ξετυλίγουν» διαφορετικές εκδοχές της ελευθερίας, από την πολιτική δράση έως την ατομική ευθύνη και την ηθική αυτονομία. Ένα εργαλείο περισσότερο παρά βιβλίο για την κατανόηση και διεκδίκηση της ελευθερίας σε σκοτεινούς καιρούς.

«Περί ελευθερίας» του John Stuart Mill

Το κλασικό έργο του John Stuart Mill, «Περί ελευθερίας» αποτελεί μία από τις σημαντικότερες πραγματείες για την έννοια της ελευθερίας στη σύγχρονη πολιτική φιλοσοφία. Ο Mill υπερασπίζεται την ατομική ελευθερία ως θεμέλιο μιας υγιούς κοινωνίας, θέτοντας παράλληλα τα όριά της: η ελευθερία του ατόμου σταματά εκεί όπου αρχίζει να βλάπτει τον άλλον. Μέσα από τη σκέψη του, αναδεικνύεται η σημασία της ελευθερίας της έκφρασης, της διαφορετικότητας και της αυτοδιάθεσης, ως βασικών πυλώνων μιας δημοκρατικής κοινωνίας.

Ανακάλυψε περισσότερες ιστορίες που διαμόρφωσαν τον κόσμο

Εκτός όμως από την ελευθερία, κι άλλες ανθρώπινες αξίες έχουν απασχολήσει συγγραφικά όχι μόνο τους κλασσικούς αλλά και τις σύγχρονες λογοτεχνικές φωνές. Από βιβλία που διατηρούν τη μνήμη ζωντανή μέχρι λογοτεχνικούς ήρωες που διαβάζουμε μέχρι και σήμερα, στα καταστήματα Public και στο public.gr, θα βρεις εκατοντάδες ιστορίες που άλλαξαν τον κόσμο. Μείνε συντονισμένος στο Public Blog, για να μαθαίνεις πρώτος όλα τα νέα.