Συλλογική μνήμη: 6+3 βιβλία που διαφυλάσσουν το παρελθόν

Πού βρίσκεται η ιστορία; Στα εγχειρίδια και στα αρχεία; Σίγουρα και εκεί, αλλά όχι μόνο. Και σίγουρα δεν αφορά μόνο τους επιστήμονες που τη μελετούν. Η ιστορία ζει και στη συλλογική μνήμη. Όσα επιλέγουμε να θυμόμαστε αλλά και να μοιραζόμαστε, αποτυπώνοντάς τα στο χαρτί, γίνονται κομμάτι της διασυνδεδεμένης ανθρώπινης ύπαρξης ανά τους αιώνες και διαφυλάσσουν φωνές, αγώνες και αλήθειες που διαφορετικά θα είχαν ξεχαστεί. Τα ιστορικά βιβλία, είτε βασίζονται σε πραγματικά γεγονότα είτε πλάθονται ενώνοντας την ιστορία με τον μύθο, προσκαλούν κι εμάς να βιώσουμε, να αμφισβητήσουμε, και να προσαρμόσουμε στο παρόν τις εμπειρίες και τα μαθήματα του παρελθόντος. Με τον Μάιο στα Public να είναι αφιερωμένος σε ιστορίες που αλλάζουν τον κόσμο, συγκεντρώσαμε σε ένα άρθρο 9 βιβλία που καταπιάνονται με το παρελθόν και μνημονεύουν σημαντικές στιγμές της ιστορίας, αλλά έχουν πολλά να μας διδάξουν για το σήμερα και το αύριο.

Πραγματικές ιστορίες που δεν ξεθωριάζουν στον χρόνο

Ξεκινάμε το αφιέρωμά μας με non-fiction βιβλία από ανθρώπους που ήταν μάρτυρες κοσμοϊστορικών γεγονότων και επέλεξαν -και κατάφεραν- να μεταδώσουν στον κόσμο τις εμπειρίες τους. Την αρχή σε μία τέτοια λίστα δεν θα μπορούσε να κάνει κάποιο άλλο έργο πέρα από το «Ημερολόγιο της Άννας Φρανκ». Πρόκειται για μία συγκλονιστική μαρτυρία των όσων έζησαν πολλοί κατατρεγμένοι Εβραίοι κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Ταυτόχρονα όμως μας υπενθυμίζει πως ακόμα και κάτω από τις πιο ακραίες των συνθηκών η ανθρώπινη φύση και εμπειρία είναι τόσο ίδια.

Ένα από τα επίκεντρα της ναζιστικής θηριωδίας ήταν το στρατόπεδο συγκέντρωσης του Άουσβιτς. Λίγοι ήταν οι άνθρωποι που επιβίωσαν από αυτό, και οι ιστορίες τους επιβάλλεται να μείνουν ζωντανές. Ένας από αυτούς ήταν ο Ιταλός Primo Levi. Στο αυτοβιογραφικό «Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος» περιγράφει την επιβίωσή του στο Άουσβιτς. Ο ήρεμος τόνος και το συγκρατημένο ύφος κάνουν ακόμα πιο συγκλονιστική την περιγραφή των απάνθρωπων εμπειριών που έζησε, ενώ μέσα στις σελίδες βλέπουμε και τους φιλοσοφικούς προβληματισμούς του σχετικά με το τι σημαίνει να παραμένει κανείς άνθρωπος υπό συνθήκες ακραίας βίας. Η πρώτη στον κόσμο μαρτυρία για ναζιστικό στρατόπεδο συγκέντρωσης, όμως, είχε έρθει από τον Vasily Grossman που κατέγραψε ως αυτόπτης μάρτυρας την «Κόλαση της Τρεμπλίνκα». Βασισμένο σε μαρτυρίες επιζώντων, περιγράφει το δεύτερο πιο θανατηφόρο στρατόπεδο συγκέντρωσης των Ναζί ως έναν χώρο που δημιουργήθηκε με σκοπό τη συστηματική μαζική εξόντωση καθώς επίσης και για την εξάλειψη κάθε ίχνους του εγκλήματος. Γράφοντας αυτό το έργο, ένας από τους βασικούς στόχους του Grossman ήταν να διασφαλιστεί πως η έκταση της φρικαλεότητας δεν θα ξεχαστεί!

Η κτηνωδία του Ολοκαυτώματος είναι μία από τις πιο μείζονες ιστορίες του περασμένου αιώνα, αλλά δεν θέλουμε να εστιάσουμε μόνο σε αυτή. Ένα ακόμα ιστορικό κεφάλαιο στο οποίο επιβάλλεται να εστιάσουμε είναι οι εμπειρίες των Ελλήνων του Πόντου. Η γενοκτονία των Ποντίων βρίσκεται στο επίκεντρο του έργου «Ούτε το όνομά μου». Πρόκειται για τη βιογραφία της Sano Halo, μητέρας της συγγραφέως Thea Halo, η οποία κατάφερε να επιζήσει και να μεταναστεύσει στις ΗΠΑ. Το βιβλίο αποτυπώνει την πορεία της από την παιδική ηλικία μέχρι τον αναγκαστικό εκτοπισμό και τη μετέπειτα ζωή της στην Αμερική, ενώ καταγράφει και την πορεία της Thea μαζί με τη μητέρα της πίσω στην Τουρκία μετά από πολλά χρόνια. Η οικογενειακή ιστορία και το οδοιπορικό της ανάμεσα σε δεκαετίες και ηπείρους λειτουργεί ως μια μαρτυρία του διαρκούς αντίκτυπου της γενοκτονίας.

Τη δική του εμπειρία από μία ακόμα μαύρη σελίδα της ελληνικής ιστορίας έχει μοιραστεί και ο Περικλής Κοροβέσης, στο έργο «Ανθρωποφύλακες». Τα βασανιστήρια που έζησε κατά τη διάρκεια της Χούντας συγκεντρώθηκαν και αρχικά κυκλοφόρησαν σε ελάχιστα αντίτυπα μόνο στο εξωτερικό. Στην πλήρη έκδοση που κυκλοφορεί σήμερα, περιέχονται τα πιο σημαντικά κείμενα που γράφτηκαν και εντάχθηκαν στο σώμα των «Ανθρωποφυλάκων», πλούσιο οπτικό υλικό με εξώφυλλα και δημοσιεύματα του διεθνούς Τύπου, καθώς επίσης σκίτσα και φωτογραφίες του Αλέκου Λεβίδη από την αναπαράσταση των βασανιστηρίων.

Κι αν τα κεφάλαια των παραπάνω γεγονότων έχουν κλείσει και έχουν πάρει τη θέση τους στη βιβλιογραφία, υπάρχουν κάποιες ιστορίες που συνεχίζουν να γράφονται μέχρι και σήμερα. Μιλάμε φυσικά για την Παλαιστίνη, όπου ακόμα και εν μέσω των πρωτοφανών συνθηκών των τελευταίων ετών, οι φωνές των Παλαιστινίων συγγραφέων συνεχίζουν να ακούγονται. Ο Ρεφάτ Αλαρίρ, από τους πιο γνωστούς εκπροσώπους της νέας γενιάς Παλαιστινίων λογοτεχνών, που έχασε τη ζωή του κατά τη διάρκεια ισραηλινών βομβαρδισμών στις 7 Δεκεμβρίου 2023, έχει επιμεληθεί την έκδοση του βιβλίου «Η Γάζα απαντά». Πρόκειται για μία συλλογή ιστοριών από νέους συγγραφείς της Γάζας, που μας βάζει στην καθημερινότητα μικρών και μεγάλων που προσπαθούν να ζήσουν με αξιοπρέπεια και νόημα σε μία κατάσταση συνεχιζόμενου πολέμου.

Εκεί που η μυθοπλασία συναντά την ιστορία

Δεν χρειάζεται να στραφείς σε non-fiction βιβλία για να έρθεις σε επαφή με ιστορικές περιόδους. Τα ιστορικά μυθιστορήματα σού δίνουν την ευκαιρία να εξερευνήσεις περιόδους και γεγονότα μέσα από τα μάτια φανταστικών πρωταγωνιστών και να ζήσεις μέσω αυτών την εμπειρία σαν να ήσουν κι εσύ εκεί. Το «Jazz» της Toni Morrison διαδραματίζεται στο Χάρλεμ της δεκαετίας του 1920 και μέσα από την ζωή των πρωταγωνιστών του εξερευνά τον έρωτα, την αντιπαλότητα των φυλών, τη θέση της γυναίκας, και φυλετικά ζητήματα, ενώ επισημαίνει επίσης το πώς το παρελθόν συνεχίζει να διαμορφώνει το παρόν των μαύρων Αμερικάνων. Η λυρική γραφή και το μη γραμμικό στιλ αντανακλούν την αυτοσχεδιαστική φύση της τζαζ μουσικής, χαρίζοντας στο βιβλίο τον τίτλο του.

Συνεχίζουμε με το έργο ενός ακόμα σημαντικού Αμερικάνου συγγραφέα, το «For Whom the Bell Tolls» του Ernest Hemingway, και μεταφερόμαστε στην Ευρώπη κατά τη διάρκεια του Ισπανικού Εμφυλίου Πολέμου. Το μυθιστόρημα ακολουθεί έναν Αμερικάνο που κατατάσσεται εθελοντικά στο πλευρό των ανταρτών και έχει αποστολή να καταστρέψει μια γέφυρα. Στη δίνη του πολέμου βιώνει εντονότερα κάθε συναίσθημα, θετικό κι αρνητικό. Αφοσίωση, έρωτας, αυτοθυσία, θνητότητα, και αλληλεγγύη είναι μερικά από τα πιο σημαντικά θέματα που θα συναντήσεις διαβάζοντας το βιβλίο. Παραμένουμε στην Ευρώπη και θα κλείσουμε τη μυθιστορηματική περιήγησή μας στην ιστορία με το επικό έργο του Leo Tolstoy «War and Peace». Τοποθετείται κατά τη διάρκεια των Ναπολεόντειων Πολέμων και συνδυάζει φανταστικές αριστοκρατικές οικογένειες με πραγματικά ιστορικά πρόσωπα και γεγονότα, όπως οι μάχες του Άουστερλιτς και του Μποροντίνο. Οι σκηνές του πολέμου εναλλάσσονται με την οικογενειακή ζωή, δείχνοντας πώς οι εχθροπραξίες διαταράσσουν την κοινωνία. Η τεράστια έκτασή του συνδυάζει φιλοσοφία, ρομαντισμό και ρεαλισμό, με τον Tolstoy να εξερευνά θέματα όπως η ελεύθερη βούληση έναντι του πεπρωμένου, η ματαιότητα των «μεγάλων ανδρών» όπως ο Ναπολέοντας, και η αξία της οικογένειας εν μέσω των δεινών του κόσμου.

Στα Public διαβάζεις ιστορίες που αλλάζουν τον κόσμο

Ένας ολόκληρος μήνας θα είναι αφιερωμένος σε βιβλία για την κοινωνία, την ειρήνη, την ιστορία, τον πολιτισμό, την ελευθερία, και πολλές ακόμα ιδέες. Τον Μάιο στα Public οι ιστορίες που αλλάζουν τον κόσμο βγαίνουν στο προσκήνιο. Σε περιμένουμε για να τις ανακαλύψεις, στα καταστήματά μας, στο public.gr αλλά και μέσα από τα άρθρα μας στο Public blog!