Έφυγε από τη ζωή ο διανοούμενος Edgar Morin

Σε ηλικία 104 ετών έφυγε από τη ζωή ο Edgar Morin. Ο διεθνώς αναγνωρισμένος Γάλλος διανοούμενος επηρέασε βαθύτατα με το έργο του τη συζήτηση περί ηθικής και εκπαίδευσης στο δεύτερο μισό του 20ου αιώνα. Γνωστός για την ικανότητά του να συνδέει διαφορετικά επιστημονικά και ερευνητικά πεδία, ο Morin πρότεινε νέες μεθόδους ανάλυσης στους τομείς της κοινωνιολογίας και της παιδείας. Σε ανάρτησή του στο X, ο Γάλλος πρόεδρος Emanuele Macron αποχαιρέτισε τον Edgar Morin, έναν «στρατιώτη της Αντίστασης, μαχητή και ελεύθερο πνεύμα, έναν υπερασπιστή της φύσης και της ανθρωπότητας».

Ποιος ήταν ο Edgar Morin

Γεννημένος στο Παρίσι το 1921, ο Edgar Morin ήταν ο τελευταίος των μεγάλων Γάλλων στοχαστών, μιας γενιάς διανοούμενων που γαλουχήθηκε στη σκιά του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. Ο ίδιος μεγάλωσε σε μια μεσοαστική οικογένεια Σεφαραδιτών Εβραίων, μεταναστών από τη Θεσσαλονίκη. Ο Ισπανικός Εμφύλιος και η μετέπειτα γερμανική κατοχή επήρεασαν βαθιά την κοσμοθεωρία και το έργο του. Πολιτικά ενεργός από μικρή ηλικία, ο Morin υπήρξε ενεργό μέρος της γαλλικής Αντίστασης, προτού προχωρήσει στο Κομμουνιστικό Κόμμα το 1941. Σπούδασε κοινωνιολογία και κινηματογράφο σύντομα σύντομα όμως στράφηκε στην ανάπτυξη μιας καινοτόμας, ολιστικής προσέγγισης για τη μάθηση και τη γνώση, αμφισβητώντας τα παραδοσιακά πρότυπα της εποχής.

Η σειρά βιβλίων «Μέθοδος», καθιέρωσε τον Edgar Morin στην ελίτ της γαλλικής διανόησης και έκανε τη σκέψη του ευρύτερα γνωστή στη Γαλλία αλλά και στο εξωτερικό. Στις σελίδες των βιβλίων της «Μεθόδου», ο Morin εισήγαγε την έννοια της «πολυπλοκότητας» ως κύριο μέσο για την κατανόηση του κόσμου γύρω μας. Αντί της διάκρισης ανάμεσα σε θετικές και κοινωνικές επιστήμες, ο Morin πρότεινε μία συγκρητική προσέγγιση· ένα διεπιστημονικό δίκτυο όπου η βιολογία, η κοινωνιολογία, η ψυχολογία και η πολιτική επιστήμη συνδέονται και αλληλλεπιδρούν. Στόχος του ήταν η ανανέωση του εκπαιδευτικού συστήματος, προάγοντας την κατανόηση και όχι τη στείρα μάθηση. Το άλλο βασικό χαρκατηριστικό της σκέψης του Morin είναι ο συγκερασμός του «επιστημονικού» και του «φιλοσοφικού». Επεσήμανε πως οι φυσικές επιστήμες δε θα πρέπει να αγνοούν τις ηθικές και κοινωνικές διαστάσεις της εκάστοτε εποχής. Στον αντίποδα, οι κοινωνικές επιστήμες θα πρέπει να εμπλουτίζονται από τα νέα ευρήματα στους τομείς των μαθηματικών, της φυσικής, της χημείας και της βιολογίας.

Όπως και αρκετοί άλλοι από τους συνοδοιπόρους του, ο Edgar Morin δεν έμεινε μόνο στη θεωρία αλλά αναζητούσε συνεχώς πεδία εφαρμογής των ιδεών του. Στη δεκαετία του '50 εργάστηκε στη γαλλική ραδιοτηλεόραση και συμμετείχε σε πρωτοβουλίες για την εκπαίδευση. Σε κάθε ευκαιρία επαναλάμβανε την πεποίθησή του πως η εκπαίδευση οφείλει πρωτίστως να διδάσκει στους ανθρώπους να σκέφτονται κριτικά, συνδυαστικά και σε βάθος. Η διεπιστημονική προσέγγισή του Morin προσέφερε μια φρέσκια ματιά που αναγνώριζε τη σημασία της αλληλεξάρτησης των επιστημών και της συλλογικής ευθύνης.

Ακόμα και σε προχωρημένη ηλικία ο Edgar Morin δε σταμάτησε ποτέ να παραμένει πολιτικά ενεργός και περίεργος για τον κόσμο μας. Συμμετείχε σε διαλέξεις, δημόσιες συζητήσεις και συνέδρια, ενθαρρύνοντας τους ανθρώπους να αντιμετωπίζουν με θάρρος την αμφισημία και την πολυπλοκότητα της σύγχρονης πραγματικόττηας. Ο θάνατος του Edgar Morin σηματοδοτεί το τέλος μιας γενιάς Γάλλων διανοούμενων οι οποίοι στράφηκαν συνειδητά στις κοινωνικές επιστήμες και τις τέχνες για να κατανοήσουν και να αναλύσουν τον «μετανεωτερικό άνθρωπο».

Η σκέψη του Edgar Morin μέσα από τις σελίδες των βιβλίων του

Αναφερθήκαμε και παραπάνω στη «Μέθοδο», τη σειρά βιβλίων όπου αποτυπώνονται πολλές από τις στοχαστικές πτυχές του Morin. Ένα τέτοιο συγγραφικό πόνημα δε θα μπορούσε, ασφαλώς, να είναι μονοδιάστατο. Οι έννοιες της ηθικής, της ταυτότητας, της γνώσης και των ιδεών αναλύονται υπό νέο πρίσμα, γεννώντας συνεχώς νέους προβληματισμούς. Αναφέροντας το γνωστό απόφθεγμα του συμπατριώτη του Πασκάλ, ο Morin καλεί τους αναγνώστες να μη διστάσουν να «πασχίζουν για να στοχάζονται σωστά». Στη βιβλιογραφία του Morin βρίσκουμε έργα αφιερωμένα στην παιδεία, τη διδασκαλία και τη φιλοσοφική διάσταση της γνώσης που διαπερνά όλα τα έργα του. Ο Edgar Morin μίλησε επίσης για τον κόσμο του χθες, του σήμερα και του αύριο.

Η τεχνοοικονομική ενοποίηση του πλανήτη , ο αντίκτυπος της πανδημίας και η ανάγκη για συλλογική δράση είναι μερικές από τις θεματικές που αναλύει ο Edgar Morin στα πιο πρόσφατα έργα της βιβλιογραφίας του, αποδεικνύοντας πως πρόκειται για έναν στοχαστή που ουδέποτε σταμάτησε να προβληματίζεται για τον κόσμο μας και να οραματίζεται ένα καλύτερο μέλλον.

Μολόνοτι τα βιβλία του Morin δεν προσφέρονται για γρήγορους ρυθμούς ανάγνωσης, ο θάνατος του σπουδαίου Γάλλου στοχαστή μάς θυμίζει το καθήκον που έχουμε να σκεφτόμαστε κριτικά και ορθολογικά.

Adieu, maître.