Είσαι ό,τι υπερασπίζεσαι: Αποχαιρετούμε τον Στέλιο Ράμφο, τον ανήσυχο στοχαστή

Η ελληνική διανόηση αποχαιρετά μία από τις πιο αναγνωρίσιμες αλλά και πιο αντισυμβατικές φωνές της. Ο Στέλιος Ράμφος έφυγε τη Δευτέρα από τη ζωή σε ηλικία 87 ετών. Συγγραφέας, δοκιμιογράφος και -παρότι ο ίδιος απέφευγε τον τίτλο- φιλόσοφος, ο Ράμφος υπήρξε για δεκαετίες ένας ανήσυχος κριτικός παρατηρητής της δημόσιας ζωής, με έργο που άγγιξε την πολιτική φιλοσοφία, τη θεολογία και την ταυτότητα της μεταπολεμικής Ελλάδας.

Από τη Νομική στα έδρανα του Παρισιού

Ο Στέλιος Ράμφος γεννήθηκε στην Αθήνα το 1939. Ξεκίνησε σπουδές στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, προτού μεταβεί στο Παρίσι το 1965 για να σπουδάσει φιλοσοφία. Στα φοιτητικά του χρόνια στην Αθήνα είχε ήδη διαγράψει μια έντονη πολιτική διαδρομή στον χώρο της Αριστεράς. Στο Παρίσι γνώρισε τον Κορνήλιο Καστοριάδη, του οποίου η σκέψη άσκησε καθοριστική επίδραση στο μετέπειτα έργο του Ράμφου.

Την περίοδο αυτή μελετά σε βάθος τους αρχαίους φιλοσόφους ενώ έρχεται για πρώτη φορά σε επαφή με την πατερική γραμματεία και την Ορθοδοξία. Από το 1969 έως το 1974, ο Στέλιος Ράμφος δίδαξε στο Πανεπιστήμιο Université de Vincennes à Saint-Denis. Με την πτώση της Χούντας επιστρέφει στην Ελλάδα όπου και θα αφοσιωθεί στη συγγραφή δοκιμίων και φιλοσοφικών πραγματειών.

Ένας ανήσυχος διανοούμενος

Στα νεανικά του χρόνια ο Στέλιος Ράμφος προσέγγισε τον μαρξισμό, ενώ αργότερα στράφηκε στον νεοπλατωνισμό, γράφοντας το εμβληματικό δοκίμιο «Τόπος υπερουράνιος». Η πορεία του τον οδήγησε στη συνέχεια προς τον χριστιανισμό και στο κίνημα της λεγόμενης «νεορθοδοξίας», μαζί με στοχαστές όπως ο Χρήστος Γιανναράς, αν και ο ίδιος αρνιόταν πάντα την ύπαρξη ενός συγκροτημένου «κινήματος». Με πάνω από τριάντα βιβλία στο ενεργητικό του, ο Ράμφος επιχείρησε να ερμηνεύσει τις αντιφάσεις της νεοελληνικής κοινωνίας μέσα από το γεγονός ότι ο ελληνικός χώρος δεν γνώρισε Αναγέννηση μετά τον Μεσαίωνα, Υπήρξε επίσης μακροχρόνιος αρθρογράφος και ραδιοφωνικός σχολιαστής, με καθημερινή εκπομπή στον σταθμό Αθήνα 9,84, ενώ σε συνεντεύξεις του μιλούσε ανοιχτά για τη σχέση της σκέψης του με εκείνη του Χρήστου Γιανναρά και την αναζήτηση ενός Θεού απελευθερωμένου από τη δυτική αντίληψη της «πρώτης αιτίας».

Ο σπουδαίος στοχαστής μέσα από το έργο του

Το συγγραφικό έργο του Στέλιου Ράμφου φανερώνει το ανήσυχο πνέυμα του συγγραφέα. Στα βιβλία του Ράμφου η πολιτική φιλοσοφία και η ιστορία, συναντούν την αισθητική, την θρησκειολογία και την ταυτότητα. Κοινός παρονομαστής η ιδιαίτερη, δοκιμιακή γραφή του Ράμφου η οποία συνεχίζει να διχάζει όσο και να γοητεύει.

• Καλώς άρχειν και άρχεσθαι: Ένα δοκίμιο πολιτικής φιλοσοφίας που αναμετράται με το κλασικό ερώτημα της άσκησης και της αποδοχής της εξουσίας, σε διάλογο με την αριστοτελική σκέψη περί πολιτείας και ηγεσίας. Ο Ράμφος επιστρέφει εδώ σε ένα από τα πάγια ενδιαφέροντά του, τη σχέση του πολίτη με την εξουσία και τους θεσμούς, θέμα που διέτρεξε το σύνολο σχεδόν του δημόσιου λόγου του.
• Ψυχή Παντού: Στο βιβλίο ο Ράμφος εκθέτει στο χαρτί στοχασμούς γύρω από την έννοια της ψυχής, ένα από τα κεντρικά θέματα που τον απασχόλησαν καθ' όλη τη διάρκεια της πορείας του στα γράμματα, από τα πρώτα του πλατωνικά δοκίμια έως τα ύστερα θεολογικά του κείμενα.
• Το Μυστικό του Ιησού: Στο «Μυστικό του Ιησού», το πρόσωπο και το μήνυμα του Ιησού παρουσιάζεται μέσα από ένα φιλοσοφικό βιβλίο που εμπνέεται από την πατερική γραμματεία και τις διδασκαλίες της ορθοδοξίας
• Νίτσε για καλό γούστο: Ένα βιβλίο αφιερωμένο στο ρόλο της αισθητικής και του γούστου δύο θεματικές που πραγματεύεται ο ίδιος ο Γερμανός φιλόσοφος σε πολλά από τα έργα του.

Στη μακρά βιβλιογραφία του Στέλιου Ράμφου συγκαταλέγονται επίσης έργα όπως «Η Ελλάδα των ονείρων», «Η λογική της παράνοιας» και «Η αιωνιότητα και ο χρόνος», τίτλοι που αποτυπώνουν το εύρος των ενδιαφερόντων του, από τη συλλογική ψυχολογία των Ελλήνων έως τα μεγάλα φιλοσοφικά ερωτήματα γύρω από το χρόνο και τη θνητότητα.

Ο Στέλιος Ράμφος υπήρξε από τις πλέον επιδραστικές αλλά και τις πλέον αμφιλεγόμενες μορφές της μεταπολιτευτικής σκέψης. Εκεί όπου πολλοί άλλοι στοχαστές της γενιάς του αναζητούσαν τις αιτίες στην ταξική πάλη και τις εγγενείς ανισότητες του status quo, εκείνος έστρεφε επίμονα το βλέμμα στην ευθύνη του ατόμου και τον ιδιάζοντα χαρακτήρα της ελληνικής ταυτότητας. Η άποψή του για τη σχέση Ελλήνων με το κράτος, την παιδεία και την Ορθοδοξία τροφοδότησε γόνιμες αντιπαραθέσεις για δεκαετίες, καθιστώντας τον σημείο αναφοράς τόσο για τους υποστηρικτές όσο και για τους επικριτές του.