Yayoi Kusama: Αποχαιρετούμε την συναρπαστική καλλιτέχνιδα

«Συνέχισε να ζωγραφίζει μέχρι τις τελευταίες της μέρες, χωρίς ποτέ να αφήσει το πινέλο της» αναφέρει η εταιρεία της, Yayoi Kusama Inc, σε ανακοίνωση που εξέδωσε την Πέμπτη για την είδηση του θανάτου της, που επήλθε σε νοσοκομείο του Τόκιο στις 14 Αυγούστου. Φορώντας την κόκκινη περούκα της με το καρέ, η Yayoi Kusama αποτέλεσε - και θα συνεχίζει να αποτελεί - ένα μοναδικό, σπάνιο, καλλιτεχνικό πνεύμα που θα αιωρείται για πάντα... μέχρι την αιωνιότητα. Ποια ήταν όμως η ιστορία της;

Το ταξίδι προς την αιωνιότητα, τα φυτώρια στην Ιαπωνία και οι ατελείωτες βούλες

Γεννημένη το 1929 στο Ματσουμότο της Ιαπωνίας, τα βουνά αποτέλεσαν το καταφύγιό της. Η παιδική της ηλικία ήταν σκληρή, με μια βίαιη μητέρα που την κακομεταχειριζόταν και έναν πατέρα απών και άπιστο. Τα έσοδα του νοικοκυριού προέρχονταν από τα φυτώρια, όπου η μικρή Kusama απολάμβανε για ατελείωτες ώρες, παρατηρώντας τα λουλούδια που απλώνονταν γύρω της και στη συνέχεια ζωγραφίζοντας τα, παρά τις απαγορεύσεις της μητέρας της. Είναι γνωστό άλλωστε πως «πέρασε όλη της τη ζωή αγκαλιάζοντας τα λουλούδια», αντικείμενο που πρωταγωνίστησε στις πρώτες παραισθήσεις που βίωσε ως παιδί. Άλλοτε βλέποντάς τα να την τυλίγουν και άλλοτε να της μιλούν, η Yayoi αντιμετώπισε αυτή τη νέα (της) πραγματικότητα αποτυπώνοντας ό,τι έβλεπε μέσω της ζωγραφικής. Η τέχνη ήταν μονόδρομος.

Ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος ξεσπά όταν εκείνη μπαίνει στην εφηβεία. Επιστρατεύεται σε εργοστάσιο και εντάσσεται στην παραγωγή υφάσματος για τα αλεξίπτωτα. Ο πόλεμος τελειώνει και εκείνη πάει για σπουδές «nihonga», μιας παραδοσιακής ιαπωνικής εικαστικής τεχνικής, στο Κιότο. Το μέλλον που σχηματιζόταν μπροστά της ως παντρεμένη και με παιδιά, δεν την ικανοποιούσε. Αποφασίζει λοιπόν σε ηλικία 29 ετών να φύγει για τη Νέα Υόρκη και να αφοσιωθεί στην τέχνη. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, συναναστρέφεται με σπουδαίους καλλιτέχνες, όπως οι Georgia O'Keeffe, Donald Judd και Joseph Cornell, και κάπως έτσι γεννιέται το σύμπαν της «Ιnfinity net».

Από φτωχή καλλιτέχνιδα σε ηγέτιδα μιας εναλλακτικής αντικουλτούρας

Το 1962, πούλησε τον πρώτο πίνακα αυτής της σειράς για 75 δολάρια. H ανδροκρατούμενη αμερικάνικη κοινωνία της δεκαετίας του ’60 συνέβαλε στην καθυστέρηση της παγκόσμιας καλλιτεχνικής της αναγνώρισης. Παρόλο που κινήθηκε στα όρια της pop art και του μινιμαλισμού, εκείνη παρέμενε περιθωριακή στα μάτια του καλλιτεχνικού κατεστημένου, με την ίδια να καταγγέλλει επανειλημμένα ότι λευκοί άνδρες καλλιτέχνες, ανάμεσά τους και ο Andy Warhol, υιοθέτησαν δικές της ιδέες χωρίς να της αναγνωρίσουν την πρωτοπορία. Από τη σειρά «Infinity Net» και ύστερα από 50 χρόνια (2014), το έργο της «White No 28» πωλήθηκε σε δημοπρασία για 7,1 εκατομμύρια δολάρια, τιμή-ρεκόρ για μια εν ζωή γυναίκα καλλιτέχνιδα.

Στον πυρήνα του έργου της βρισκόταν πάντοτε το άπειρο και η έννοια της «αυτοεξάλειψης»: μια ιδέα που γεννήθηκε από τις παιδικές παραισθήσεις που τη συνόδευαν σε όλη της τη ζωή. Για τον πίνακα Flower (DSPS) του 1954 είχε περιγράψει πώς, κοιτώντας ένα τραπεζομάντιλο με κόκκινα λουλούδια, είδε ξαφνικά το ίδιο μοτίβο να απλώνεται παντού: «ένιωσα να χάνομαι, να περιστρέφομαι στο άπειρο του χρόνου και να συρρικνώνομαι στο τίποτα», είχε πει. Το 1966 ταξιδεύει στη Βενετία για να παρουσιάσει στη Μπιενάλε το Narcissus Garden, μια εγκατάσταση με 1.500 γυαλιστερές μπάλες που δημιουργούσαν την ψευδαίσθηση ενός καθρεφτισμένου απείρου. Όταν άρχισε να τις πουλάει στον κόσμο προς δύο δολάρια την καθεμία, με την επιγραφή «Η ματαιοδοξία σας προς πώληση», οι διοργανωτές έσπευσαν να τη σταματήσουν. Ήταν μια από τις πολλές φορές που η Kusama προκάλεσε το σύστημα. Δύο χρόνια αργότερα, είχε στείλει μάλιστα ανοιχτή επιστολή στον Νίξον, προσφέροντας να κάνει έρωτα μαζί του, αν σταματούσε τον πόλεμο του Βιετνάμ.

Επιστροφή στην Ιαπωνία και εθελούσια εισαγωγή σε ψυχιατρικό νοσοκομείο

Η πλατωνική αλλά βαθιά σχέση με τον Joseph Cornell συνεχίστηκε και μετά την επιστροφή της στην Ιαπωνία το 1970. Όταν όμως εκείνος πεθαίνει δύο χρόνια αργότερα, η ψυχική της υγεία κλονίζεται σοβαρά: οι παραισθήσεις γίνονται συχνότερες, οι κρίσεις πανικού αυξάνονται, ενώ διαπράττονται και απόπειρες αυτοκτονίας. Το 1977 μπαίνει εθελούσια σε ψυχιατρική κλινική στο Τόκιο. Η σταθερότητα που χρειαζόταν βρισκόταν ακριβώς εκεί. Θεράπευε τον εαυτό της χάρη στην τέχνη και δεν παρέλειπε να δουλεύει από το ως το βράδυ στο στούντιό της.

Μετά την επιστροφή της στην Ιαπωνία, η Kusama εξαφανίστηκε από τα φώτα της δημοσιότητας για πάνω από μια δεκαετία. Στα τέλη των ’80s άρχισε η μεγάλη επαναξιολόγηση του έργου της: το 1989 έγινε αναδρομική έκθεση στη Νέα Υόρκη, ενώ το 1993 κλήθηκε να εκπροσωπήσει την Ιαπωνία στη Μπιενάλε της Βενετίας, 27 χρόνια μετά την «εισβολή» της με τους καθρέφτες. Τον Μάιο του 2022, ο πίνακας Untitled (Nets) πουλήθηκε για σχεδόν 10,5 εκατομμύρια δολάρια, ενώ το 2023, τα έργα της απέφεραν συνολικά 190,5 εκατομμύρια δολάρια σε δημοπρασίες παγκοσμίως. Το 2017 άνοιξε μουσείο αφιερωμένο στην τέχνη της στο Τόκιο, ενώ το 2018 κυκλοφόρησε το ντοκιμαντέρ Kusama: Infinity. Με τίτλο «Creating Infinity», η συλλογή του 2023 της Louis Vuitton περιλάμβανε περισσότερα από 400 διαφορετικά προϊόντα από τη συνεργασία του οίκου με την καλλιτέχνιδα, που είχε ήδη ξεκινήσει από το 2006. Σήμερα, τα Infinity Mirror Rooms της έχουν γίνει viral στα social media και προσελκύουν εκατομμύρια επισκέπτες.

«Δεν θα σταματήσω ποτέ να αφιερώνω ολόκληρη τη ζωή μου στην αγάπη μου για το σύμπαν»

Ευτυχώς για εμάς και όλο τον καλλιτεχνικό κόσμο, η Yayoi Kusama πρόλαβε να αποτυπώσει το έργο της μέσα σε δεκάδες βιβλία, άλλοτε γραμμένα από την ίδια και άλλοτε όχι. Από το «Yayoi Kusama: Give Me Love» και το «Yayoi Kusama: I Spend Each Day Embracing Flowers», που περιλαμβάνουν εικαστικές εκθέσεις της, μέχρι τα βιογραφικά «Γιαγιόι Κουσάμα- Από εδώ μέχρι το άπειρο» (εδώ και στα αγγλικά), «Kusama-The Graphic Novel», «Kusama: Polka Dot Queen» και «Yayoi Kusama» του Robert Shore, στα ράφια των καταστημάτων Public και στο public.gr θα βρεις τα πάντα για αυτή την συναρπαστική δημιουργό, που ο καλλιτεχνικός κόσμος θα την εκτιμά για πάντα μέχρι την αιωνιότητα.