Ποιος είναι τελικά ο Roald Dahl που έχει και δική του παγκόσμια ημέρα;

Από τις περιπτώσεις συγγραφέων που τα έργα τους είναι διασημότερα από το ονοματεπώνυμο του δημιουργού τους, ο Roald Dahl (προφέρεται Ρόαλντ Νταλ) είναι, πιθανότατα, «ο Νο1 παραμυθάς στον κόσμο», όπως χαρακτηριστικά αναγράφουν όλα τα εξώφυλλα των φροντισμένων επανεκδόσεων που κυκλοφορούν στη χώρα μας από τις εκδόσεις Ψυχογιός, αλλά αυτό που προκαλεί ακόμα μεγαλύτερη εντύπωση είναι πως η ζωή του υπήρξε πιο συναρπαστική ακόμα και από τις ανεπανάληπτες περιπέτειες που συλλάμβανε ο συγγραφικός του νους.

Δεν είναι τυχαίο που, κάθε χρόνο στις 13 Σεπτεμβρίου γιορτάζεται παγκοσμίως και επίσημα η Roald Dahl Day, η οποία, ειδικά φέτος έχει ακόμα μεγαλύτερη βαρύτητα, καθώς συμπληρώνονται ακριβώς 110 χρόνια από τη γέννησή του.

Γεννημένος στις 13/9/1916 στο Λάνταφ της Νότιας Ουαλίας από Νορβηγούς γονείς (εξ ου και το χαρακτηριστικά σκανδιναβικό επώνυμο Dahl), πήγε σχολείο στην Αγγλία αλλά περνούσε τις διακοπές στην πατρίδα των γονιών του. Όταν ήρθε η ώρα για το πανεπιστήμιο, το απέρριψε, καθώς προτιμούσε «μία δουλειά που θα με έστελνε σε μακρινά, εξωτικά μέρη». Αυτός ήταν ο λόγος που το 1934 ξεκίνησε να δουλεύει για λογαριασμό της πετρελαϊκής εταιρείας Shell που του ανέθεσε ένα πόστο στη Μομπάσα στην Ανατολική Αφρική. Όταν ξέσπασε ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος, ο Dahl έγινε μάχιμος πιλότος για λογαριασμό της Βασιλικής Αεροπορίας (στη βάση της Λιβύης, αφού πρώτα είχε εκπαιδευτεί στο Ναϊρόμπι) και οι εμπειρίες του στον αέρα μεταφέρθηκαν αργότερα στο βιβλίο “Going Solo”. Οι περιγραφές του κόβουν πραγματικά την ανάσα, καθώς βρέθηκε να αναρρώνει στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, αφού πρώτα το μαχητικό αεροσκάφος του είχε καταρριφθεί (ή, σύμφωνα με άλλες, έγκυρες πηγές, είχε αναγκαστεί να προσγειωθεί) στη δυτική έρημο της Αφρικής: «Στην αποστολή διάσωσης ήταν όλοι σίγουροι ότι θα αντίκριζαν συντρίμμια από το Gloster Gladiator και έναν σκεβρωμένο σκελετό, αλλά δεν πίστευαν στα μάτια τους όταν είδαν το κορμί μου στην άμμο και διαπίστωσαν ότι η καρδιά μου χτυπούσε ακόμα…»

Αργότερα, πήρε μέρος και σε άλλες αερομαχίες στην Ελλάδα και τη Συρία. Το 1942 μετατέθηκε στην Ουάσιγκτον ως βοηθός Αεροπορικού Ακολούθου και εκεί ξεκίνησε να γράφει αρχικά διηγήματα. Μετά το τέλος του πολέμου πρακτικά εργάστηκε ως κατάσκοπος. Ο άνθρωπος που τον στρατολόγησε στην βρετανική MI6 ήταν ο Καναδός William Stephenson, που, θρυλείται ότι ήταν η βασική έμπνευση πίσω από τον James Bond του Ian Fleming. Με τον τελευταίο, έστω μετά θάνατον, ο Dahl «συναντήθηκε» όταν του ανατέθηκε να προσαρμόσει το σενάριο της ταινίας 007: Ζεις Μονάχα Δυο Φορές, με τον Sean Connery.

Ο Dahl έγραψε και άλλα σενάρια για τον κινηματογράφο, αλλά, όταν τη δεκαετία του ’60 σκέφτηκε να δοκιμάσει την τύχη του στις παιδικές ιστορίες και άρχισε να γνωρίζει μεγάλη επιτυχία, δεν μπορούσε να φανταστεί πόσες φορές τα δικά του βιβλία θα γίνονταν ταινίες, θεατρικές παραστάσεις και μιούζικαλ. Σκηνοθέτες από τον Alfred Hitchcock μέχρι τον Quentin Tarantino χρησιμοποίησαν δικά του κείμενα, ιδέες ή σενάρια.

Δεν υπάρχει κανένα «κακό» ή έστω «αδιάφορο» βιβλίο του Roald Dahl, αλλά υπάρχουν κάποια που άφησαν εντονότερο αποτύπωμα στην ευρύτερη ποπ κουλτούρα.

Τέσσερα αξέχαστα παραμύθια

Ο Τζίμης και το γιγαντοροδάκινο (1961)

Μέχρι και το 2005, αυτό ήταν το πιο επιτυχημένο βιβλίο του. Αρχικά, η πρόθεσή του ήταν ο τίτλος να είναι Ο Τζίμης και το Γιγάντιο Κεράσι, αλλά τελευταία στιγμή άλλαξε γνώμη, καθώς «τα ροδάκινα είναι μεγαλύτερα, πιο όμορφα και πιο ζουμερά».

O Τζίμης είναι ένα ορφανό αγόρι που έχει βαρεθεί να καταπιέζεται από τις θείες του. Μια μέρα βρίσκεται… μέσα σε ένα πελώριο ροδάκινο και ξεκινά το πιο απίστευτο ταξίδι του κόσμου, παρέα με επτά… μαγικά μεταλλαγμένα ζωύφια! Μιλάμε για τον ορισμό του σουρεαλισμού, αν σκεφτούμε ότι μιλάμε για ένα, θεωρητικά, παιδικό βιβλίο. Δεν είναι τυχαίο που λογοκρίθηκε αμέτρητες φορές και που η καλύτερη μεταφορά του στη μεγάλη οθόνη έγινε το 1996 για λογαριασμό της Disney με τον Tim Burton στο ρόλο του παραγωγού!

• Extra info: είναι το αγαπημένο παιδικό βιβλίο του συγγραφέα Bret Easton Ellis (American Psycho, Less than Zero)

Ο απίθανος κύριος Φοξ (1974)

Ο κύριος Φοξ έχει και μυαλό αλλά και.. πόδια. Και αυτά τα τελευταία του είναι απαραίτητα, καθώς τρέχει για να γλιτώσει από τα χέρια των πιο κακών κυνηγών: ο χοντρούλης Μπόγκι, ο κοντούλης Μπανς και ο αδύνατος Μπιν έχουν ενώσει τις δυνάμεις τους για να τσακώσουν τον κύριο Φοξ και την οικογένειά του. Αυτό που δεν ξέρουν, όμως, είναι ότι ο κύριος Φοξ δεν παραδίδει εύκολα τα όπλα. Και θα εφαρμόσει το πιο απίθανο σχέδιο για να σώσει τον εαυτό του και να βάλει τα γυαλιά στους αδίστακτους κτηματίες. Μια λεπτομέρεια: ο κύριος Φοξ είναι μία τετραπέρατη… αλεπού!

Η ταινία του 2009 ήταν εξαιρετική, αν και δεν γνώρισε ιδιαίτερη επιτυχία, ίσως γιατί το χιούμορ της ήταν αρκετά απαιτητικό, ενώ δεν ήταν μία τυπική ταινία κινουμένων σχεδίων, καθώς είχε γυριστεί με την τεχνική του stop-motion animation και έφερε τη σκηνοθετική υπογραφή του Wes Anderson (The Grand Budapest Hotel, The French Dispatch, The Royal Tenenbaums). Οι ηθοποιοί George Clooney, Meryl Streep και Bill Murray που είχαν δανείσει, πάντως, τις φωνές τους στους πρωταγωνιστές είχαν δηλώσει πως ήταν μία από τις ωραιότερες εμπειρίες της καριέρας τους!

• Extra info: To 1998 το έργο ανέβηκε στην Όπερα του Λος Άντζελες με κανονικό λιμπρέτο και ορχήστρα. Το 2020 κέρδισε Grammy καλύτερης ηχογράφησης… όπερας!

Ματίλντα (1988)

Η Ματίλντα είναι ένα πανέξυπνο παιδί με μαγικές ικανότητες. Οι γονείς της, ωστόσο, θεωρούν ότι είναι ένας τεράστιος μπελάς που σπαταλάει τον χρόνο της διαβάζοντας βιβλία. Η διευθύντρια του σχολείου της, τυραννική και καταπιεστική, πιστεύει ότι όλα τα παιδιά είναι αηδιαστικά και κακά αλλά η μικρή Ματίλντα θα βρει τον τρόπο να αποδείξει πόσο θαυματουργά και ξεχωριστά μπορούν να είναι τα παιδιά.

Από τα μεταγενέστερα έργα του Dahl, που συχνά συναντάμε στις λίστες με τα top-30 των δημοφιλέστερων παιδικών βιβλίων όλων των εποχών (οι πωλήσεις του πλησιάζουν τα 20 εκατομμύρια αντίτυπα παγκοσμίως) είχε ανέβει και σε μιούζικαλ στη σκηνή του Παλλάς πριν δύο χρόνια, με Νάντια Κοντογέωργη, Μπέττυ Μαγγίρα, Κώστα Κόκλα και Βαδίμητρο Κυριακίδη στους πρωταγωνιστικούς ρόλους. Από το 2022, η πρόσφατη κινηματογραφική μεταφορά είναι διαθέσιμη και στην πλατφόρμα του Netflix, με πρωταγωνίστρια την Emma Thompson.

• Extra info: To 2008, με αφορμή τα 30ά γενέθλια του τίτλου, ο εικονογράφος Quentin Blake που είχε κάνει τα αρχικά σκίτσα, προσπάθησε να «φανταστεί» πώς θα ήταν η Ματίλντα ως ώριμη, πλέον, γυναίκα. Έφτιαξε λοιπόν νέα σχέδια που την απεικονίζουν ως εξερευνήτρια, ως αστροφυσικό και ως βιβλιοθηκονόμο. Μπορείς να τα θαυμάσεις εδώ.

Ο Τσάρλι και το Εργοστάσιο Σοκολάτας (1964)

O Τσάρλι Μπάκετ είναι ένας ήρωας που ο Roald Dahl αγάπησε πολύ, καθώς του χάρισε και μία ακόμα περιπέτεια (“Ο Τσάρλι και ο μεγάλος γυάλινος ανελκυστήρας”), οκτώ χρόνια αργότερα. Ακόμα περισσότερο, βέβαια, τον αγάπησε το κοινό, καθώς είναι ο χαρακτήρας που πλέον έχει περάσει τα όρια των 200 σελίδων του βιβλίου και έχει εξελιχθεί σε ολόκληρο franchise.

Ο μικρός, φτωχός Τσάρλι είναι ένας από τους πέντε σούπερ τυχερούς που βρήκαν τα ισάριθμα χρυσά δελτία στα περιτυλίγματα της αγαπημένης τους σοκολάτας. Και οι πέντε είναι προσωπικοί καλεσμένοι του μεγαλοφυούς Βίλι Βόνκα, του μεγαλύτερου παρασκευαστή γλυκών στον κόσμο, να επισκεφτούν τη θαυμαστή σοκολατοποιία. Ο Τσάρλι θα συναντήσει λαίμαργα αγόρια, κακομαθημένα κορίτσια, παιδιά εθισμένα στην τηλεόραση, ένα πελώριο σοκολατένιο ποτάμι και τους παράξενους Ούμπα-Λούμπα, που ζουν στο πιο μαγικό μέρος! 

Το συγκεκριμένο μυθιστόρημα έχει δώσει άμεση έμπνευση για δεκάδες ταινίες, θεατρικά έργα, ραδιοφωνικές παραγωγές, μιούζικαλ, δίσκους μουσικής, παιχνίδια, γλυκίσματα -φυσικά-, θεματικά πάρκα και σχεδόν ό,τι άλλο μπορείς να φανταστείς.

Η πρώτη ταινία, το 1971, είχε πρωταγωνιστή τον κωμικό Gene Wilder, αλλά το 2005 η μεταφορά του Tim Burton με τον Johnny Depp στο ρόλο του Βόνκα ξεκίνησε μία πρωτοφανή φρενίτιδα που συνεχίζεται μέχρι σήμερα. Η Warner αγόρασε τα δικαιώματα των χαρακτήρων και το 2023 έβγαλε στις αίθουσες την ταινία “Wonka” με τον Timothée Chalamet. To δε Netflix έχει ήδη ανακοινώσει ότι το Νοέμβριο του 2027 στη μεγάλη οθόνη και τέλος της ίδιας χρονιάς στη μικρή όλοι θα μπορούν να δουν μία ταινία κινουμένων σχεδίων με τίτλο Ο Τσάρλι ενάντια στο Εργοστάσιο Σοκολάτας!

• Extra info: Ο Roald Dahl ήταν ιδιαίτερα δημιουργικός και είχε αποφασίσει ότι οι φανταστικοί ήρωες έχουν ανάγκη φανταστικά ονόματα καθώς και τη δική τους διάλεκτο. Υπολογίζεται ότι επινόησε περισσότερες από 500 λέξεις που δεν υπήρχαν, ονόμασε τη γλώσσα αυτή “Gobblefunk” και ανάγκασε την Oxford University Press να εκδώσει ένα λεξικό ειδικά για τα έργα του! Οι περισσότερες πρωτότυπες λέξεις χρησιμοποιούνται στο φανταστικό σύμπαν του Ο Τσάρλι και το Εργοστάσιο Σοκολάτας αλλά και στο ΜΦΓ, Ο Μεγάλος Φιλικός Γίγαντας.

Η άλλη πλευρά του διάσημου παραμυθά

Ο Dahl, βέβαια, μπορεί να γνώρισε τεράστια επιτυχία με τα παιδικά βιβλία, αλλά είχε την ικανότητα να γράφει για όλες τις ηλικίες. Στο Public θα βρεις όλα τα βιβλία του, τόσο τα παιδικά (που απευθύνονται σε παιδιά από 9 ετών, αλλά προφανώς διαβάζονται ευχάριστα και από μεγαλύτερους), όσο και αυτά που έγραψε για ενήλικους αναγνώστες. Εκτός από τα διηγήματά του που ήταν εξαιρετικά, επιμελήθηκε και μία ανθολογία με ιστορίες φαντασμάτων: 14 διαφορετικές ιστορίες που καλύπτουν την περίοδο 1885-1952.

Δυστυχώς, δεν κυκλοφορεί πια στα ελληνικά το αριστούργημά του “Ο Θείος Όσβαλντ” (1979), με ήρωα «τον μεγαλύτερο αλιτήριο, απατεωνίσκο καλοζωιστή και γυναικά όλων των εποχών», ο οποίος, μόλις ανακαλύπτει τις απίστευτες αφροδισιακές ιδιότητες ενός σκαθαριού από το Σουδάν, αποφασίζει να εξασφαλίσει το σπέρμα σπουδαίων ανδρών και να το πουλήσει σε γυναίκες που θέλουν τα παιδιά τους να έχουν πατέρες-ιδιοφυίες! Μέσα από τις σελίδες αυτού του βιβλίου παρελαύνουν οι βασιλείς Ισπανίας, Ρουμανίας, Δανίας, Σουηδίας, Σερβίας, Βουλγαρίας, Ιταλίας, Ελλάδας και Βελγίου, ο Ρενουάρ, ο Μονέ, ο Ματίς και ο Πικάσο από εικαστικούς, ο Στραβίνσκι, ο Ραχμάνινοφ και ο Πουτσίνι από μουσικούς, ο Πρους, ο Τζόις, ο Μαν, ο Κίπλινγκ και άλλοι από συγγραφείς καθώς και οι Φρόιντ & Αινστάιν από επιστήμονες. Ακούγεται διασκεδαστικό – και είναι όντως!

Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Dahl είχε μία επαγγελματική ρουτίνα: κάθε μέρα αποσυρόταν στον κήπο του, όπου είχε διαμορφώσει ένα υπόστεγο ως… καταφύγιο έμπνευσης. Εκεί καθόταν σε μία αναπαυτική πολυθρόνα, τοποθετούσε μια ειδικά σχεδιασμένη επιφάνεια στα πόδια του και εκεί ακουμπούσε τα χαρτιά του. Έγραφε αποκλειστικά με μολύβι και πάντοτε σε κίτρινο χαρτί.

Μια αμφιλεγόμενη προσωπικότητα, εκατοντάδες αμφισβητούμενες λέξεις

Δεν είναι λίγοι εκείνοι που, πέρα από την κληρονομιά που άφησε πίσω του, αμφισβητούν την ακεραιότητα του χαρακτήρα του. Υπήρξε χαρτοπαίκτης, πότης, εριστικός και αυταρχικός στις συναναστροφές του, ενώ κατηγορήθηκε και για αντισημιτισμό, όταν το 1983 έγραψε ότι «οι Εβραίοι εξελίχθηκαν ταχύτατα από αξιολύπητα θύματα σε βάρβαρους δολοφόνους», με αφορμή την εισβολή του Ισραήλ στο Λίβανο έναν χρόνο νωρίτερα.

Πολλά χρόνια μετά το θάνατό του, το 2023, ο εκδοτικός οίκος του στη Βρετανία, αποφάσισε να κάνει πολλές αλλαγές σχεδόν σε όλα του τα βιβλία. Λέξεις όπως «χοντρός», «άσχημος», «κοντοί άντρες», «μάγισσες» αντικαταστάθηκαν από άλλες πιο ανώδυνες, ενώ αναδιατυπώθηκαν πολλές περιγραφές που αφορούσαν το χρώμα δέρματος των χαρακτήρων καθώς και την καταγωγή τους. Το σκεπτικό ήταν ότι η γλώσσα δεν θεωρείτο αρκετά συμπεριληπτική και υπήρχε κίνδυνος παρερμηνείας από τους νεότερους αναγνώστες. Υπήρχαν, ασφαλώς, αντιδράσεις σε αυτό, από πολλούς ανθρώπους των γραμμάτων (με προεξάρχοντα τον Salman Rushdie) που έκαναν λόγο για παράλογη και ανυπόστατη λογοκρισία που δεν σεβόταν τις προθέσεις του συγγραφέα. Τελικά, ικανοποιήθηκαν και οι δύο πλευρές, καθώς ανακοινώθηκε ότι θα κυκλοφορούσαν παράλληλα και τα αυθεντικά κείμενα και τα «διασκευασμένα».

Δεν πρέπει να ξεχνάμε, βέβαια, ότι μόνο λίγα δεν ήταν τα χτυπήματα που επεφύλασσε η μοίρα στον Roald Dahl: απέκτησε τέσσερις κόρες και ένα γιο. Ο τελευταίος τραυματίστηκε σοβαρά στο κεφάλι το 1960, η μεγάλη του κόρη πέθανε δύο χρόνια αργότερα, ενώ το 1964 η σύζυγός του υπέστη βαρύτατο εγκεφαλικό επεισόδιο. Εκείνη την εποχή της δυστυχίας, εντούτοις, έτυχε να γράψει τα ωραιότερα βιβλία του.

Πέθανε στις 23 Νοεμβρίου του 1990, 74 ετών, από ένα σπάνιο είδος καρκίνου στο αίμα (μυελοδυσπλαστικό σύνδρομο). Τάφηκε μαζί με αντικείμενα που είχε ζητήσει ο ίδιος: στέκες μπιλιάρδου, κρασιά Βουργουνδίας, σοκολάτες, μολύβια HB και ένα… ηλεκτρικό πριόνι!

Οι ιστορίες που γράφτηκαν με αυτά τα μολύβια, πάντως, δεν θα χαθούν ποτέ!

Happy Roald Dahl day!!!