Διεθνής Ημέρα Μετάφρασης και Διερμηνείας: βιβλία που… γιορτάζουν!

Η Διεθνής Ημέρα Μετάφρασης και Διερμηνείας έχει καθιερωθεί από το 1991 – και θα μπορούσε κάποιος να ισχυριστεί ότι… άργησε! Η Παγκόσμια Ομοσπονδία Μεταφραστών (FIT: International Federation of Translators) μετρά ως μέλη της 100 οργανώσεις από 55 χώρες, που αντιπροσωπεύουν πάνω από 80.000 επαγγελματίες μεταφραστές και διερμηνείς. Μέλη της FIT από την Ελλάδα είναι ουκ ολίγες ενώσεις και σύλλογοι.

Είναι προφανές ότι χωρίς τους μεταφραστές, τους διερμηνείς και όλους όσους εργάζονται για να γεφυρώνουν το χάσμα που δημιουργούν οι… 7.160 (!) διαφορετικές γλώσσες που χρησιμοποιούνται μέχρι σήμερα, έστω σε τοπικό επίπεδο κάπου στον πλανήτη μας, θα ζούσαμε σε έναν κυριολεκτικό Πύργο της Βαβέλ! Δεν είναι τυχαίο που η Γενική Συνέλευση του Ο.Η.Ε., τον Μάιο του 2017 αναγνώρισε επίσημα το ρόλο των επαγγελματιών της μετάφρασης στη διατήρηση της παγκόσμιας ειρήνης και τη συνεργασία μεταξύ των λαών.

Πώς προέκυψε η τελευταία μέρα του Σεπτεμβρίου;

Γιατί όμως επιλέχθηκε η συγκεκριμένη ημερομηνία, 30 Σεπτεμβρίου; Γιατί μία τέτοια μέρα, το μακρινό... 420 μ.Χ. πέθανε, σε ηλικία 73 ετών ο Άγιος Ιερώνυμος, Χριστιανός θεολόγος, ασκητής, ιερέας, εκκλησιαστικός συγγραφέας και ιστορικός του 4ου αιώνα μ.Χ. Πέρα από τη γενικότερη δράση του, εντούτοις, ο Ιερώνυμος πέρασε στην ιστορία για τη… μεταφραστική του δεινότητα. Αρχικά, μελέτησε τις αρχαίες λατινικές μεταφράσεις της Αγίας Γραφής και τόλμησε νέα μετάφραση, βασιζόμενος στις πρωτότυπες γλώσσες, την εβραϊκή και ελληνική. Η μετάφραση αυτή ονομάστηκε Βουλγάτα (Vulgata δηλαδή «δημώδης»). Το τόλμημα του Ιερώνυμου ήταν μοναδικό: αρχικά εξασφάλισε ότι η Βίβλος θα ήταν πλέον κατανοητή στους πάντες και όχι μόνον στους μορφωμένους της εποχής του. Εν συνεχεία, κάθισε ο ίδιος και, αφού ολοκλήρωσε χειρόγραφα τη νέα μετάφραση, προλόγισε όλα ανεξαιρέτως τα βιβλία της Αγίας Γραφής. Επί πλέον, προχώρησε και στη συγγραφή ερμηνευτικών υπομνημάτων τόσο για την Παλαιά όσο και για την Καινή Διαθήκη. Δικαίως λοιπόν ο Ιερώνυμος θεωρείται μέχρι σήμερα ο άγιος-προστάτης των μεταφραστών!

Πέρα, εντούτοις, από τις γιορτές και τις επετείους, αξίζει να αναλογιστούμε πόσο σημαντικός είναι ο ρόλος της μετάφρασης στα ελληνικά βιβλία από το 1670, όταν ο Γιαννιώτης Νικόλαος Γλυκύς αποφάσιζε να ιδρύσει τον πιο παραγωγικό ελληνικό εκδοτικό οίκο στη Βενετία, μέχρι σήμερα. Διαβάζουμε όλα αυτά τα χρόνια ξένους συγγραφείς και θεωρούμε δεδομένη τη μετάφραση, αλλά θα έπρεπε να αναγνωρίζουμε περισσότερο τη συμβολή των μεταφραστών στη δική μας απόλαυση.

Όλοι γνωρίζουμε την περίφημη (και μάλλον σεξιστική με τα σημερινά δεδομένα) φράση του Ρώσου ποιητή Γεβγκένι Γεφτουσένκο (1932-2017), σύμφωνα με την οποία «Η μετάφραση είναι σαν μια γυναίκα. Αν είναι όμορφη, δεν είναι πιστή. Αν είναι πιστή, δεν είναι όμορφη», αλλά, όπως μπορεί να σας βεβαιώσει κάθε σοβαρός μεταφραστής, τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά. Ο Μπόρχες υποστήριζε ότι… «το πρωτότυπο δεν είναι πιστό στη μετάφραση», ενώ ο Σαραμάγκου ότι «οι συγγραφείς φτιάχνουν την εθνική λογοτεχνία, ενώ οι μεταφραστές φτιάχνουν την παγκόσμια λογοτεχνία». Τέλος, ο George Steiner, καθ' ύλην αρμόδιος, ως γλωσσολόγος ο ίδιος, συγγραφέας αλλά και κριτικός λογοτεχνίας, έχει υπάρξει απόλυτος αλλά δίκαιος: «Χωρίς τη μετάφραση, θα κατοικούσαμε σε επαρχίες που συνορεύουν με τη σιωπή»! 

Μεταφραστές: οι αφανείς ήρωες

Κάθε επαγγελματίας μεταφραστής, τουλάχιστον ανεπίσημα, θα παραδεχτεί τα εξής:

• Ταυτίζεται με τον συγγραφέα και αγαπάει το βιβλίο σαν να είναι δικό του.
• Δεν πληρώνεται ποτέ ανάλογα με το χρόνο που αφιερώνει – πάντα λιγότερο.
• Έχει, μοιραία, εξάρτηση σε καφέ ή τσάι.
• Έχει τη δική του ιεροτελεστία για να παραμένει συγκεντρωμένος: αναμμένα κεριά, αγαπημένη μουσική ή απόλυτη σιωπή, μονίμως η ίδια κούπα γεμάτη, συγκεκριμένα άνετα ρούχα και, παρά τις ευκολίες της ηλεκτρονικής αναζήτησης, ένα λεξικό που, συνήθως, έχει μαζί του πριν καν αρχίσει να βιοπορίζεται μεταφράζοντας έργα τρίτων!
• Οφείλει να αφήνει στην άκρη τα δικά του πιστεύω, πολιτικά ή ηθικά και, χωρίς δισταγμό να υποτάσσεται στα όσα πρεσβεύει ο συγγραφέας – κάτι καθόλου εύκολο!
• Νιώθει κάπως σαν συν-δημιουργός, αλλά… διστάζει να το ομολογήσει δημόσια.

Μεταφράσεις-σημεία αναφοράς

Ως ελάχιστο φόρο τιμής στον μόχθο και την προσφορά όλων των μεταφραστών που φροντίζουν να φτάνουν όλα αυτά τα χιλιάδες βιβλία κάθε χρόνο στα χέρια μας από οποιαδήποτε γλώσσα του κόσμου, συγκεντρώνουμε μία ενδεικτική λίστα πέντε μεταφράσεων που είναι, πραγματικά, αξεπέραστες:

• Μόμπι Ντικ ή Η Φάλαινα, του Herman Melville (Gutenberg, 1992) – μετάφραση: Αθανάσιος Κ. Χριστοδούλου.
  Αν ισχύει ότι «για να γράψεις ένα μεγάλο βιβλίο, πρέπει να διαλέξεις ένα μεγάλο θέμα», τότε και για να υπογράψεις μία τέτοια μεγαλειώδη μετάφραση, όπως αυτή που συναντάμε στις 926 σελίδες αυτής της έκδοσης, πρέπει να είσαι ολοκληρωτικά ταγμένος σε αυτό που κάνεις! Ο Αθανάσιος Κ. Χριστοδούλου αφιέρωσε δέκα ολόκληρα χρόνια σε αυτό το έπος. Καθόλου τυχαία, τον Μάρτιο του 2023 ανακηρύχτηκε ομόφωνα σε επίτιμο διδάκτορα του Τμήματος Ξένων Γλωσσών, Μετάφρασης και Διερμηνείας (ΤΞΓΜΔ) του Ιονίου Πανεπιστημίου.
• Ο Μεγάλος Γκάτσμπι, του F. Scott Fitzgerald (Άγρα, 2012) – μετάφραση: Άρης Μπερλής.
  «Η καρδιά του χτύπησε πιο γρήγορα καθώς το λευκό πρόσωπο της Νταίζυ ήρθε κοντά στο δικό του. Ήξερε πως όταν θα φιλούσε αυτό το κορίτσι, και συνταίριαζε για πάντα τα ανείπωτα οράματά του με τη φθαρτή ανάσα της, οι σκέψεις του δεν θα μπορούσαν ποτέ να παίξουν ξανά όπως οι σκέψεις του Θεού. Περίμενε, λοιπόν, ακούγοντας λίγο ακόμα το διαπασών που χτυπούσε πάνω σε ένα άστρο. Έπειτα τη φίλησε. Όταν την άγγιξαν τα χείλη του, άνοιξε για αυτόν σαν λουλούδι και η ενσάρκωση ολοκληρώθηκε.» Χρειάζεται κάποιο σχόλιο;
• Αδελφοί Καραμάζοφ, του Φίοντορ Ντοστογιέφσκι (Άγρα, 2025) – μετάφραση: Ελένη Μπακοπούλου.
  Φυσικά, οι μεταφράσεις του Άρη Αλεξάνδρου (1922-1978) για λογαριασμό των Εκδόσεων Γκοβόστη θεωρούνται δικαίως εμβληματικές και μεγάλωσαν τουλάχιστον δύο γενιές αναγνωστών. Πλην όμως, η γλώσσα εξελίσσεται και αυτό κατά κανόνα σημαίνει ότι μία πιο φρέσκια προσέγγιση είναι από ευπρόσδεκτη έως επιβεβλημένη. Εδώ έχουμε 1.200 σελίδες μεταφρασμένες από τα ρωσικά με μία εντυπωσιακή μαεστρία. Πανάξια πήρε το αντίστοιχο Βραβείο Βιβλίου Public 2026, τον περασμένο Ιούνιο!
• Άπαντα τα Πεζά, του Χόρχε Λουίς Μπόρχες (Πατάκης, 2014) – μετάφραση: Αχιλλέας Κυριακίδης.
  Όπως σημειώνει ο ίδιος ο μεταφραστής (από τα ισπανικά) «Όταν διαβάζεις, μεταφράζεις, εκδίδεις τα "Άπαντα" αυτού του μείζονος και, ασφαλώς, πιο οικουμενικού συγγραφέα του 20ού αιώνα, δεν επικοινωνείς απλώς με ένα έργο ζωής, αλλά με ένα έργο-ζωή· αισθάνεσαι ότι εισδύεις σ' έναν κόσμο που σου φαίνεται ανοίκεια οικείος, σ' έναν θαυμαστό λαβύρινθο που σε κάθε επίσκεψη σου δείχνει σαν να έχει ανανεώσει τις φενάκες του και που τον ενοικούν ιδέες και θέματα-Μινώταυροι». Τι να προσθέσουμε εμείς;
• Αναζητώντας τον Χαμένο Χρόνο, του Marcel Proust (Εστία, 2001) – μετάφραση: Παύλος Α. Ζάννας (1929-1989)
  Περισσότερες από 3.000 σελίδες, επτά τόμοι και μία ευλαβική επιμέλεια του Παναγιώτη Πούλου που χαρίζει σε αυτή την ανυπέρβλητη μετάφραση (που είχε ξεκινήσει το 1969 στις φυλακές της Αίγινας για να διακοπεί από τον θάνατο του μεταφραστή 20 χρόνια αργότερα) την έκδοση που της αξίζει. H εποποιΐα αυτή αναγνωρίστηκε το 1974 με το ετήσιο βραβείο του Fondation d' Hautvillers, στο Παρίσι, για την καλύτερη μετάφραση γαλλικού λογοτεχνικού έργου!

Ασφαλώς, οι καλές μεταφράσεις στη χώρα μας είναι εκατοντάδες, αν όχι χιλιάδες και οι καλοί μεταφραστές δεκάδες. Συχνά συγγραφείς καταπιάνονται με τη μετάφραση με αξιοζήλευτα αποτελέσματα, όπως για παράδειγμα ο Νίκος Καζαντζάκης στον «Ηγεμόνα» του Νικολό Μακιαβέλι (Διόπτρα, 2025) ή ο Οδυσσέας Ελύτης που, πέρα από γαλλικά, μετέφρασε και ποιήματα άλλων γλωσσών στο «Δεύτερη Γραφή» (Ίκαρος, 1996) ή ακόμα και ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης που, αυτοδίδακτος, ανέλαβε το δύσκολο έργο να μεταφράσει την «Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως»  (Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων, 2020) του Σκοτσέζου Γεώργιου Φίνλεϋ και δυστυχώς δεν πρόλαβε να δει το έργο του να κυκλοφορεί, όσο ακόμα ήταν εν ζωή.

Τέλος, δεν γίνεται να παραλείψουμε αναφορά σε ιδιαιτέρως απαιτητικά κείμενα, όπως το «Κάτω από το Ηφαίστειο» (Μεταίχμιο, 2024) του Malcolm Lowry σε μετάφραση Κατερίνας Σχινά ή το «Όνομα του Ρόδου» (Ψυχογιός, 2011), όπου η Έφη Καλλιφατίδη (1954-2018), με ασκητικό ζήλο φρόντισε ένα διαχρονικό best seller στη χώρα μας, δικαιώνοντας τον συγγραφέα του, Umberto Eco, που είχε δώσει έναν ξεκάθαρο ορισμό της μετάφρασης: «η βαθιά ικανοποίηση να κοιτάζεις μέσα από το δέρμα μιας άλλης γλώσσας.»