Βραβεία Νομπέλ: ένας θεσμός 125 ετών!

Όπως κάθε χρόνο εδώ και 125 χρόνια, έτσι και φέτος την πρώτη Δευτέρα του Οκτώβρη ξεκινάνε οι ανακοινώσεις των βραβείων Nobel και ολοκληρώνονται οκτώ μέρες αργότερα. Το Νομπέλ Λογοτεχνίας φέτος θα ανακοινωθεί την Πέμπτη 8 του μηνός στις 14:00 ώρα Ελλάδος.

Μέχρι τότε, τι θα λέγατε για λίγες βασικές πληροφορίες γύρω από αυτό το θεσμό που ίσως δεν είναι τόσο γνωστές όσο νομίζουμε;

Γιατί Nobel; Και πού τονίζεται η λέξη;

Η σωστός τονισμός είναι στη λήγουσα: Νομπέλ. Γιατί αυτό ήταν το όνομα του Alfred Nobel, Σουηδού εφευρέτη, χημικού, μηχανικού και επιχειρηματία που είχε, παράλληλα, καλλιτεχνικές ευαισθησίες, καθώς έγραφε ο ίδιος ποίηση και θεατρικά σενάρια. Γεννήθηκε στις 21/10/1833 και πέθανε στις 10/12/1896 – γι’ αυτό η τελετή απονομής γίνεται κάθε χρόνο 10 Δεκεμβρίου. O Nobel έγινε επιτυχημένος και -πολύ- πλούσιος, διότι κατέθεσε και εξασφάλισε 355 διαφορετικές πατέντες. Η πιο διάσημη από αυτές ήταν ο δυναμίτης.

Δύο εβδομάδες πριν από το θάνατό του στο Σαν Ρέμο, και ενώ βρισκόταν στο Παρίσι, συνέταξε, εν αγνοία της οικογενείας του, τη διαθήκη του, σύμφωνα με την οποία η περιουσία του (τότε 31 εκατομμύρια σουηδικές κορώνες) θα διαιρούνταν στα πέντε για να υποστηρίξει ισάριθμα βραβεία στις κατηγορίες της Φυσικής, της Χημείας, της Ιατρικής, της Λογοτεχνίας και της Ειρήνης, ώστε να «επιβραβεύεται το έργο εκείνων που κατά το προηγούμενο έτος έχει αποφέρει το μέγιστο όφελος στο ανθρώπινο γένος».

Χρειάστηκε να περάσουν 5 χρόνια, να καμφθούν οι ενστάσεις της οικογενείας, να συσταθούν οι απαραίτητες επιτροπές (οι «νικητές» επιλέγονται από σουηδικά ιδρύματα, εκτός από το Νομπέλ Ειρήνης, για το οποίο αποφασίζει πενταμελής επιτροπή που ορίζεται από το Νορβηγικό Κοινοβούλιο) και από το 1901, κάθε χρόνο ανελλιπώς έχουμε τα βραβεία και τους νικητές. Κάθε χρόνο; Χμ… όχι ακριβώς!

Επτά φορές μέχρι σήμερα δεν έχει απονεμηθεί το Νομπέλ Λογοτεχνίας. Έξι, μας τα χάλασαν… δύο παγκόσμιοι πόλεμοι (1914,1918, 1940, 1941, 1942, 1943). Υπήρξε όμως και άλλη μία εξαίρεση, με καθαρά ποιοτικά κριτήρια: το 1935, η Σουηδική Ακαδημία απλά έκρινε ότι κανείς δεν πληρούσε τις προδιαγραφές, απόφαση αν μη τι άλλη… αμφιλεγόμενη, αφού εκείνη τη χρονιά ήταν, δυνητικά, υποψήφιοι οι Eugene O'Neill, Ernest Hemingway, T.S. Eliot, William Faulkner, John Steinbeck, F. Scott Fitzgerald, Agatha Christie, P.G. Wodehouse, Karel Čapek, Virginia Woolf, Paul Valéry, H.G. Wells, Κωστής Παλαμάς. Από αυτούς, οι πέντε πρώτοι βραβεύτηκαν αργότερα (με πιο παράδοξη βράβευση αυτή του O’Neill που κράτησε το βραβείο στα χέρια του την επόμενη χρονιά – δεν ήταν αρκετά άξιος το 1935 αλλά… κρίθηκε κατάλληλος δώδεκα μήνες αργότερα!), ενώ ο εθνικός μας ποιητής ήταν συνολικά 14 φορές υποψήφιος, αλλά, δυστυχώς, δεν κέρδισε ποτέ.

Τελικά ποιος αποφασίζει και με τι κριτήρια;

Η απάντηση εδώ θα ξαφνιάσει εκείνους που δεν έχουν ασχοληθεί επισταμένα με το θεσμό.

Κάθε μία από τις πέντε κατηγορίες των βραβείων έχει τη δική της επιτροπή. Ειδικά για τη λογοτεχνία, κάθε τρία, πλέον χρόνια, εκλέγονται πέντε μέλη της Σουηδικής Ακαδημίας (θεσμικό όργανο εστιασμένο αποκλειστικά στην Λογοτεχνία, με 18 μόνιμα μέλη, όπως το όρισε το 1786 ο βασιλιάς Γουσταύος Γ’), που έχουν το δικαίωμα να ζητήσουν τη συνδρομή ειδικών συμβούλων (κριτικών, γλωσσολόγων, μεταφραστών κτλ).  Υπολογίζεται ότι περίπου 200-250 υποψηφιότητες συγκεντρώνονται, έπειτα από σχετικές υποδείξεις άλλων μελών της ακαδημίας, άλλων αντίστοιχων θεσμικών οργάνων παγκοσμίως, ακαδημαϊκών φιλολόγων, πρώην βραβευμένων συγγραφέων και προέδρων συλλόγων/εταιρειών συγγραφέων διαφόρων χωρών (μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα).

Από αυτούς, 4-5 «προκρίνονται» στην τελική φάση, αλλά η όλη διαδικασία δεν έχει καμία σχέση με άλλου είδους βραβεία, όπως πχ τα Όσκαρ ή τα Booker.

Πρώτον, κανείς ποτέ δεν γνωρίζει τους επίσημους υποψηφίους. Τα αρχεία των επιτροπών δίδονται στη δημοσιότητα 50 χρόνια μετά την εκάστοτε βράβευση. Αυτή τη στιγμή, δηλαδή, γνωρίζουμε ποιοι ήταν υποψήφιοι από το 1975 και πίσω – για όλες τις άλλες χρονιές, μόνον εικασίες μπορούν να γίνουν.

Δεύτερον, σε αντίθεση με την αρχική επιθυμία του Alfred Nobel, βραβεύεται η συνολική προσφορά ενός δημιουργού, όχι κάποιο συγκεκριμένο έργο, ούτε η δράση του τους τελευταίους δώδεκα μήνες. Γι’ αυτό, δεν υπάρχει κανένα βιβλίο βραβευμένο με Nobel, παρά μόνον συγγραφείς.

Τρίτον, δεν είναι ξεκάθαρα τα κριτήρια της επιλογής και η επιτροπή δεν λογοδοτεί σε κανέναν. Μόνον τα μέλη της γνωρίζουν τι συζητήθηκε κεκλεισμένων των θυρών, ποιος έφτασε οριακά να κερδίσει, ποιος όντως εμφανίζεται επανειλημμένα στην τελική λίστα ή οτιδήποτε άλλο. Χωρίς υπερβολή, η διαδικασία είναι… μεσαιωνική: κάποιος αποφασίζει, κάποιος ανακοινώνει, κάποιος βραβεύει.

Τέταρτον, η βασική προϋπόθεση, πέρα από την πολιτιστική προσφορά, είναι ο συγγραφέας να… βρίσκεται εν ζωή: αν κάποιος πεθάνει για οποιονδήποτε λόγο, αυτομάτως τίθεται εκτός λιστών.

Φυσικά, όλη αυτή η μυστικότητα, όσο και αν προστατεύει το θεσμό από περιττές φθορές, είναι λογικό να έχει, κατά καιρούς, δώσει αφορμές για πολύ λογικές ενστάσεις. Για παράδειγμα, ο Leo Tolstoy, που πέθανε το Νοέμβριο του 1910, είχε δέκα φορές την ευκαιρία να κερδίσει, αλλά η επιτροπή, δεν τον έκρινε ποτέ κατάλληλο – ποιος θυμάται, βέβαια, τον Γάλλο ποιητή Sully Prudhomme που θριάμβευσε το 1901; Θα ήταν, αντίστοιχα, υπερβολή αν λέγαμε ότι ο Γερμανός Rudolf Christoph Eucken (βραβεύτηκε το 1908) δεν ήταν ούτε καν τότε κάτι πραγματικά σπουδαίο; Ή, δύο χρόνια αργότερα, ο συμπατριώτης του Paul von Heyse; Τέλος, είναι τυχαίο που ακόμα και οι Ισπανοί αντέδρασαν στη βράβευση του συμπατριώτη τους José Echegaray το 1904;  Με πιο απλά λόγια, δεν θα έπρεπε τουλάχιστον οι επιλογές της επιτροπής να αντέχουν στο χρόνο; Ασφαλώς, αλλάζουν τα χρόνια, οι δεκαετίες, οι αιώνες, οι επιτροπές, οι αναγνώστες και, ασφαλώς, η ίδια η Λογοτεχνία, αλλά, και πάλι, δεν γίνεται να μην απορεί κανείς που ονόματα όπως αυτά των Graham Greene, Jorge Luis Borges, Franz Kafka και Vladimir Nabokov δεν είχαν ποτέ την τιμητική τους. Προφανώς, οι λόγοι δεν ήταν αμιγώς λογοτεχνικοί…

Νομπέλ & Σκάνδαλα

Για χρόνια, το μεγαλύτερο σκάνδαλο στην ιστορία του θεσμού ήταν η χορηγία της AstraZeneca σε μία χρονιά που ο νικητής στον τομέα της ιατρικής είχε ανακαλύψει τη σύνδεση  του ιού των ανθρώπινων θηλωμάτων (HPV) με τον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας, κάτι άμεσα συνδεδεμένο με τα εμβόλια της βρετανο-σουηδικής Φαρμακευτικής Εταιρείας.

Αυτό όμως δεν ήταν τίποτα μπροστά στα όσα συνέβησαν το 2018: ο Jean-Claude Arnault, φωτογράφος και σύζυγος της Katarina Frostenson, ποιήτριας και μέλους της Ακαδημίας από το 1992, κατηγορήθηκε για σωρεία σεξουαλικών αδικημάτων και αργότερα καταδικάστηκε σε φυλάκιση. Η αυτονόητη παραίτηση της Frostenson όμως ήταν μόνον η αρχή: αποδείχθηκε ότι από τον Arnault είχαν γίνει διαρροές ονομάτων νικητών, κάτι που θεωρείτο ανήκουστο για την Ακαδημία, η οποία κατηγορήθηκε ότι γνώριζε και τον κάλυπτε. Περισσότερα μέλη παραιτήθηκαν σε ένδειξη διαμαρτυρίας, γεγονός που ανάγκασε όλο το σύστημα να επαναπροσδιορίσει τον τρόπο λειτουργίας του: μέχρι τότε τα 18 μέλη ήταν «αθάνατα», που σημαίνει ότι δεν υπήρχε καν η επιλογή της παραίτησης και ο αριθμός ήταν απαραίτητος, ώστε να μπορούν όλες οι αποφάσεις να λαμβάνονται με τη μέθοδο της πλειοψηφίας. Αποτέλεσμα; Το 2018 δεν δόθηκε καν Νομπέλ Λογοτεχνίας και την επόμενη χρονιά δόθηκαν δύο: στην Olga Tokarczuk αλλά και στον Αυστριακό Peter Handke. Η επιλογή του δεύτερου προκάλεσε πάλι αντιδράσεις, και στην καθιερωμένη τελετή του Δεκεμβρίου, υπήρξαν πορείες διαμαρτυρίας στη Στοκχόλμη, καθώς πολλοί θεωρούσαν ότι ο Handke είχε «ευλογήσει» τα εγκλήματα που είχαν διαπραχθεί στον πόλεμο Βοσνίας-Ερζεγοβίνης 25 χρόνια νωρίτερα. Σε κάθε περίπτωση, η εικόνα της Ακαδημίας ήταν, πλέον, σπιλωμένη και η αξιοπιστία της είχε βγει από το απυρόβλητο.

Την τελευταία οκταετία έχουν γίνει πολλές προσπάθειες σταδιακά να ανακτηθεί το χαμένο κύρος. Μία από τις αλλαγές κατεύθυνσης που πραγματοποιήθηκαν ήταν από καιρό επιβεβλημένη: μεγαλύτερη αναγνώριση στις γυναίκες! Μέχρι το 2022, είχαν δοθεί βραβεία σε 960 πρόσωπα και 30 οργανισμούς – από όλους αυτούς, μόνον οι 61 ήταν γυναίκες – μιλάμε για λιγότερο από το 7%!

Ρεκόρ & Παράξενα

Έχει βραβευτεί ποτέ κανείς περισσότερες από μία φορές;
Στη Λογοτεχνία όχι και ούτε πρόκειται. Η Marie Curie, όμως, βραβεύτηκε και στον τομέα της Φυσικής το 1903 και σε αυτόν της Χημείας οκτώ χρόνια αργότερα. Μάλιστα, η κόρη της Irène Joliot πήρε και αυτή το βραβείο το 1935! Ο Άγγλος βιοχημικός Frederick Sanger επίσης δύο φορές στον τομέα της Χημείας (1958 και 1980), αλλά το ρεκόρ το κρατάει η  Διεθνής Επιτροπή του Ερυθρού Σταυρού με τρεις διακρίσεις (1917, 1944 και 1963).

Ποια ήταν η πιο απρόσμενη λογοτεχνική βράβευση;
Το 1953, όταν ο Winston Churchill, ενώ περίμενε κάποια χρόνια νωρίτερα το Νομπέλ Ειρήνης, βρέθηκε, ενώ μάλιστα ήταν Πρωθυπουργός στο Ηνωμένο Βασίλειο, να βραβεύεται ως… λογοτέχνης «για την εξαιρετική του κυριαρχία στην ιστορική και βιογραφική περιγραφή, καθώς και για τη λαμπρή ρητορική του δεινότητα στην υπεράσπιση υψηλών ανθρώπινων αξιών»!

Ποιος νικητής δεν παρέλαβε ποτέ το βραβείο του;
Αρκετοί είχαν φροντίσει να ξεκαθαρίσουν ότι θεωρούν κάθε είδους βραβείο ένδειξη παρακμής, όπως ο Jean Paul Sartre το 1964, αλλά κανείς δεν το έπαιξε τόσο δύσκολος όσο ο Bob Dylan που, ως στιχουργός, βραβεύτηκε το 2016, αλλά ο ίδιος δεν παρέστη στην τελετή, έστειλε στη θέση του την Patti Smith και, τελικά, πείστηκε να βγάλει έναν «ευχαριστήριο» λόγο σε βίντεο.

Ποια ήταν η πιο αμφιλεγόμενη υποψηφιότητα;
Το 1945 και το 1948 είχε προταθεί, επισήμως, για το Nobel Ειρήνης, ο Joseph Stalin.

Και ποια η πιο μακάβρια βράβευση;
Το 2011, ο Ralph Steinman κέρδισε το Νομπέλ Ιατρικής. Η επιτροπή δεν γνώριζε ότι ο Καναδός ερευνητής είχε πεθάνει μόλις τρεις μέρες πριν την ανακοίνωση. Αποφασίστηκε, λοιπόν, να επικυρωθεί το βραβείο, κατ' εξαίρεση, για πρώτη και τελευταία φορά σε κάποιον που δεν βρισκόταν εν ζωή.

Πώς γιορτάζουν οι νικητές στην τελετή βράβευσης κάθε Δεκέμβριο;
Παραδοσιακά πίνοντας άφθονη… σαμπάνια! Μία από τις σπάνιες εξαιρέσεις ο Γιώργος Σεφέρης που, το 1963, επειδή υπέφερε από έλκος, πέρασε το βράδυ με ένα ποτήρι… γάλα!

Πώς ενημερώνονται οι νικητές;
Παραδόξως… με ένα απλό προσωπικό τηλεφώνημα, γεγονός που έχει οδηγήσει σε πολλά ευτράπελα όλα αυτά τα χρόνια, ειδικά αν σκεφτεί κανείς τη διαφορά ώρας της Σουηδίας με την Αμερική ή άλλες αντίστοιχες χώρες. Πιο επεισοδιακή ενημέρωση ήταν αυτή το 1991, όταν ο Ελβετός Richard Robert Ernst ταξίδευε αεροπορικά στη Νέα Υόρκη και ο πιλότος τον κάλεσε στο πιλοτήριο για να του ανακοινώσει τα ευχάριστα νέα.

Στη λογοτεχνία, εντούτοις, έχουν σημειωθεί τα πιο αστεία περιστατικά, όπως το  2013, όταν χρειάστηκε να αναρτηθεί ένα tweet στο -τότε- twitter που ενημέρωνε ότι η Σουηδική Ακαδημία δεν είχε εντοπίσει την Καναδή Alice Munro και είχε αναγκαστεί να… της αφήσει ηχητικό μήνυμα!

Δύσκολα, πάντως, την Πέμπτη 8 Οκτωβρίου που θα ανακοινωθεί το φετινό Νομπέλ Λογοτεχνίας, θα έχουμε κάτι ικανό να ξεπεράσει την αντίδραση της Doris Lessing το 2007 που επέστρεφε ανύποπτη σπίτι της με ταξί, έπειτα από κάποια βασικά ψώνια (αγκινάρες, κρεμμύδια) και έμαθε από τους ρεπόρτερ ότι, στα 87 της, πρόσθετε στη συλλογή της το μοναδικό, ίσως, βραβείο που της έλειπε!