Κατανοώντας το παράλογο του πολέμου μέσα από ταινίες, σειρές & βιβλία

«Ο πόλεμος είναι όπως η αγάπη: πάντα βρίσκει έναν τρόπο» σχολίαζε γλυκόπικρα πριν από περίπου έναν αιώνα ο Bertolt Brecht. Δυστυχώς δε μπορούμε να πούμε πως τα λόγια της Μάνας Κουράγιο δεν ακούγονται και σήμερα το ίδιο σωστά με τότε. Ο 20ος αιώνας, ο πιο αιματηρός της ιστορίας, δε στάθηκε ικανός να βάλει τέλος στη διαχρονική ροπή του ανθρώπινου είδους προς την (αυτο)καταστροφή. Ακόμα και σήμερα, ο πόλεμος περιβάλλεται, συχνά τον μανδύα του μεγαλείου, της δόξας και της δικαιοσύνης. Η λογοτεχνία, ο κινηματογράφος και η τηλεόραση δείχνουν μέσω της τέχνης την ολέθρια πραγματικότητα. Πίσω από τις σημαίες, τις τυμπανοκρουσίες και τα μεγαλεπίβολα οράματα κρύβονται διαμελισμένα σώματα και τεμαχισμένες ψυχές. Ορατές και αόρατες ουλές που δεν κλείνουν ποτέ. Ακόμα και αν κάποιος δεν γνωρίζει τις ιστορικές λεπτομέρειες, τα παρακάτω έργα αποκαλύπτουν το μοναδικό αληθινό χαρακτηριστικό του πολέμου. Τον παραλογισμό του.

Ο παραλογισμός του πολέμου στις σελίδες των βιβλίων

Στη λογοτεχνία, ένα από τα πιο δυνατά αντιπολεμικά βιβλία είναι το κλασικό «Ουδέν Νεώτερον από το Δυτικόν Μέτωπον» του Erich Maria Remarque. Μέσα από τα μάτια ενός νεαρού στρατιώτη στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, βλέπουμε πώς μια ολόκληρη γενιά νέων με ιδανικά και όνειρα οδηγήθηκε στα χαρακώματα. Για να γυρίσει σωματικά και ψυχικά διαλυμένη. Οι ατελείωτες μάχες μέσα στις λάσπες και τα συρματοπλέγματα περιγράφουν με ανατριχιαστικό τρόπο τη φρίκη του πολέμου και την απώλεια της αθωότητας.

Λίγα μόλις χρόνια μετά το τέλος του Μεγάλου Πολέμου, η Ελλάδα θα βίωνε το δικό της εφιάλτη. Κανένα βιβλίο ιστορίας δεν μπορεί να αποτυπώσει καλύτερα τον αποτροπιασμό της Μικρασιατικής Καταστροφής από το «Νούμερο 31328». Η αυτοβιογραφική μαρτυρία του Ηλία Βενέζη που βρέθηκε αιχμάλωτος στα κάτεργα της Ανατολίας μιλά για το πώς ο άνθρωπος σε συνθήκες πολέμου χάνει την αξιοπρέπειά του. Τον εαυτό του. Ακόμα και το όνομά του.

Αλλάζοντας ύφος, ορισμένα από τα εμβληματικότερα αντιπολεμικά βιβλία σχολίασαν τον πόλεμο επιστρατεύοντας το ίδιο το στοιχείο του παραλόγου. Τρανό παράδειγμα το «Catch 22» του Αμερικανού Joseph Heller. Εδώ ο μισητός εχθρός δεν είναι άλλος από την ίδια τη στρατιωτική γραφειοκρατία. Οι κανόνες μοιάζουν τόσο μπερδεμένοι που κανείς δεν μπορεί όχι μόνο να ξεφύγει από τα δεσμά της αλλά ακόμα και να βγάλει νόημα. Η πικρή σάτιρα του Heller δίνει στον αναγνώστη να καταλάβει πώς ο πόλεμος παγιδεύει τους ανθρώπους σ' ένα σύστημα που δεν νοιάζεται για τις ζωές τους.

Ένα ακόμα σημαντικό λογοτεχνικό «κατηγορώ» του πολέμου είναι το «Σφαγείο Νο. 5». Φέρνοντας μαζί το σουρεαλισμό με την επιστημονική φαντασία, το διάσημο μυθιστόρημα του Kurt Vonnegut, σχολιάζει δηκτικά όχι μόνο τον καταστροφικό βομβαρδισμό της Δρέσδης από τους Συμμάχους στο Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά κάθε αιματηρή σύγκρουσης που στερείται λογικής και ωθεί τον άνθρωπο στα πιο ζωώδη του ένστικτα. 

Η τελευταία μας λογοτεχνική πρόταση έρχεται από έναν ακόμη σπουδαίο Αμερικανό συγγραφέα. Το «Ουράνιο Τόξο της Βαρύτητας» του Thomas Pynchon τοποθετείται και αυτό στον Β' Παγκόσμιο, στις σελίδες του όμως αντηχεί δυνατά η ψυχροπολεμική παράνοια. Στο μυθιστόρημα του Pynchon βασική θέση έχουν η διαφθορά της εξουσίας, η ισχύς του στρατιωτικού-βιομηχανικού συμπλέγματος και ο πόλεμος ως πεδίο τεχνολογικής και οικονομικής εκμετάλλευσης. Ο πόλεμος δεν μαίνεται μόνο στα πεδία των μαχών αλλά συνιστά ένα ολοκληρωμένο σύστημα τρομοκράτησης και ελέγχου. 

Ο πόλεμος στη μικρή και τη μεγάλη οθόνη

Ο κινηματογράφος έχει κι αυτός δώσει εμβληματικές αντιπολεμικές εικόνες, πολλές φορές και τις πιο ηχηρές. Στον «Μεγάλο Δικτάτορα», ο Charlie Chaplin χρησιμοποίησε με πανέξυπνο τρόπο τη σάτιρα για να γελοιοποιήσει τον φασισμό σε μια εποχή που ο κόσμος βυθιζόταν στο αίμα και την καταστροφή. Ο μονόλογος υπέρ της ανθρωπιάς παραμένει μέχρι σήμερα μία από τις συγκινητικότερες στιγμές της έβδομης τέχνης.

Μεγάλος θαυμαστής του «Μεγάλου Δικτάτορα» ήταν και ο Stanley Kubrick. 27 χρόνια μετά την ταινία του Chaplin, ο Βρετανός σκηνοθέτης έβαζε την υπογραφή του στη έτερη μεγάλη αντιπολεμική σάτιρα - και για αρκετούς τη σπουδαιότερη αντιπολεμική ταινία όλων των εποχών. Μιλάμε φυσικά για το αλησμόνητο Dr. Strangelove. Οι τρεις ρόλοι του Peter Sellers ξεδιπλώνουν ολόκληρο τον παραλογισμό του πολέμου που εκτείνεται από την «Αίθουσα Πολέμου με τον Μεγάλο Πίνακα» έως τα «πολύτιμα σωματικά υγρά μας». 

Η σκοτεινή κληρονομιά του Πολέμου στο Βιετνάμ συνεχίζει να πλανάται πάνω από την αμερικανική κοινωνία. Στο κλασικό πλέον «Platoon», ο Oliver Stone παρουσιάζει τις συγκρούσεις στις ζούγκλες της Ινδοκίνας μέσα από τα μάτια των απλών στρατιωτών. Σε αντίθεση με το κυρίαρχο κινηματογραφικό αφήγημα της εποχής, εδώ δεν υπάρχουν υπερήρωες, παρά μόνο απλοί νέοι άνθρωποι που βρίσκονται παγιδευμένοι ανάμεσα στην ανθρωπιά και το καθήκον.

Παρότι σκληρός, ο ρεαλισμός έχει τη δική του δύναμη να αφήνει εντυπώσεις με σοκαριστική αλλά και διδακτική αξία. Αν και επικρίθηκε για αχρείαστο μελοδραματισμό, «Η Λίστα του Σίντλερ» έχει να διδάξει στο θεατή πάρα πολλά, ακόμα και αν εκείνος δε γνωρίζει παρά ελάχιστες ιστορικές λεπτομέρειες. Πάνω από απ' όλα, η ταινία του Steven Spielberg είναι ένας ύμνος στην ανθρωπιά, την αυτοθυσία και την ελπίδα. Ακόμα και όταν όλα γύρω μας μοιάζουν ασπρόμαυρα.

Η τηλεόραση έχει και αυτή δώσει τα δικά της αντιπολεμικά διαπιστευτήρια με παραγωγές που αγαπήθηκαν από κοινό και κριτικούς. Οι λίγο μεγαλύτεροι πιθανώς να έχουν ακούσει για το αποκαλυπτικό The Day After που μεταδόθηκε τηλεοπτικά, αναζωπυρώνοντας το κοινό ενδιαφέρον για την πυρηνική απειλή. Σε πιο πρόσφατες παραγωγές βρίσκουμε σειρές-ορόσημα όπως το Band of Brothers (Β' Παγκόσμιος Πόλεμος) και το Generation Kill (Πόλεμος του Ιράκ). Και πιο πρόσφατες όμως σειρές όπως το The Sympathizer, δίνουν ένα διαφορετικό twist στα αιματοβαμμένα γεγονότα της πρόσφατης ιστορίας.

Σε αντίθεση με την επιστήμη της ιστορίας, η τέχνη δεν έχει σκοπό να μας διδάξει τα αίτια και τις συνέπειες του πολέμου. Η λογοτεχνία, ο κινηματογράφος, το θέατρο, η μουσική, η φωτογραφία είναι εδώ για να μας επιτρέψουν να κοιτάξουμε τον πόλεμο σαν αυτό που πραγματικά είναι. Μια πανανθρώπινη τραγωδία χωρίς νικητές και ηττημένους.